کاریز یزد

(گفت وگو با حسین درستکار)

مثلاً وقتی که آدم دقیق می‌شود، فرض کنید واژه‌ای ما در یزد داریم در 400 کیلومتر آن‌طرف‌تر در گلپایگان که می‌بینید این واژه به همان صورت در گلپایگان هم به‌کار می‌رود. این‌ها یک ریشه های مشترک است که بین گویش‌ها وجود دارد و یکی از دوستان من خوشبختانه سالیان سال است این کار را شروع کرده، واژه‌های هماهنگ در گویش‌های ایران که یک کار جامع است.

- الان بیشترین تشابه شهرها و استان‌های اطراف خودمان، کدام یک با یزد نزدیک‌تر است؟

از لحاظ نوع گویش شاید جالب است بدانید که مثلاً بیدگل کاشان، لهجه‌شان مثل یزد است. یعنی من که در سربازی بودم، به بچه‌های کاشان و بیدگل گفتم: شما یزدی هستی؟ گفتند نه، ما کاشانی هستیم، در حالی که ممکن است در فاصلۀ چند کیلومتری یزد، مثلاً بهاباد و بافق و... لهجه‌شان کلاً با ما فرق دارد.

- حتّی برخی از محلات داخل شهر هم متفاوت است.

این‌که می‌گویند به قول یزدی‌ها، یزد هفده تا محلّه دارد، هر محلّه‌ای برای خودشان یک لهجه و گویشی دارند، یعنی مثلاً ما که در یزد هستیم، هنوز می‌توانیم لهجۀ مردم نعیم‌آباد را شناسایی کنیم.

- حالا با توجّه به این تعدّد لهجه یا گویش یزدی در همین محلات شهر یزد یا حتّی فراتر استان، منِ یزدی، شما فرهنگی، کارگزاران فرهنگی جامعه، خود رسانه‌ای مثل صدا و سیما چکار می‌تواند بکند، چکار باید بکند تا برویم سراغ وضعیتی که برعهده دارد؟

یکی از درخواست‌هایی که اهل قلم و پژوهش دارند و من بیشتر اطلاع دارم، هرساله فرهنگستان زبان از کارشناسان زبان درخواست می‌کند، خواهش می‌کند که برای این کلمات معادل به ما بدهید. کلمات لاتین هست، معادل دهید. زبان‌شناسان می‌آیند بر اساس ساختار زبان فارسی، واژه‌ای را پیشنهاد می‌دهد، مثل کلمه یارانه، رایانه و... که این واژه‌ها نبوده و برخی از آن‌ها بر اساس شناختی که از توانایی‌ها و گویش‌های ایرانی دارند،‌ می‌آیند و پیشنهاد می‌دهند. الان در یزد مثلاً ما می‌گوییم باشنده، قدیمی‌ها بیشتر می‌گفتند. می‌گفتند باشنده کجا هستی؟ یعنی مقیم کجا هستی، برای کجا هستی؟ ولی در این زبان رایج، در زبان معیار اصلاً جایی ندارد. یا مثلاً ما می‌گوییم از فلانی برداشت کردند. در یزد برداشت‌کردن یعنی تجلیل کردن، ولی در تهران برداشت‌کردن یعنی یک چیزی را برداشتن. حالا در زمینۀ اهمیّت گویش خوشبختانه در بحث‌های مختلفی که شده، علّت پایداری و یک‌دست بودن فرهنگ یزد، ریگزار کویر هرچند مانعی بوده برای پیشرفت یزد، ولی از جهت فرهنگی یزد را هنوز دست‌نخورده باقی گذاشته است.

*برنامه نوبت بهار از صدای مرکز یزد.