کتابشناسی گزارشی زرتشتیان استان یزد (12)

حسین مسرّت

*مکاتبات انجمن زرتشتیان شریف‌آباد اردکان، کتابچه [نقل از صدّیقۀ رمضان‌خانی].

*ملّت در غربت؛ جامعۀ پارسیان هند در ساخت ایران مدرن: افشین مرعشی، ترجمه: محمّد آقاجری، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه‏‫٬ ۱۴۰۳، رقعی، ‏‫۴۲۳ ص.: مصوّر.

این کتاب به نقش جامعۀ پارسیان ( زرتشتیان) هند در ساخت ایران نوین می پردازد و چنانکه همگان می دانند بخش بزرگ پارسیان هند را زرتشتیان یزدی در برمی گیرد.

*مونوگرافی قاسم آباد یزد: داریوش مهرشاهی، استاد راهنما: دکتر مهدی پیرزاده، درس روش تحقیق کارشناسی جغرافیا در دانشکدۀ علوم زمین دانشگاه ملی ایران، 1354.

تک نگاری در بارۀ پیشینه و ویژگی های جمعیتی سرزمینی و کشاورزی روستای زرتشتی نشین قاسم آباد یزد.

* مهاجرت بزرگ ایرانیان: اسماعیل یگانگی، تهران: علم، 1381، وزیری، 792 ص، مصوّر.

جُستاری است دربارۀ کوچ ایرانیان در درازای تاریخ که بخشی از آن دربارۀ کوچ زرتشتیان به هند پس از اسلام و بخشی نیز ویژۀ کوچ ایرانیان پس از پیروزی انقلاب اسلامی به آمریکا، کانادا و اروپاست.

* مهاجرت تاریخی ایرانیان به هند: فرهنگ ارشاد، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ دوم، 1379، وزیری، 290 ص.

چنانکه روشن است کوچندگان این نورد تاریخی، زرتشتیان ایران به‌ویژه زرتشتیان یزد و کرمان بودند که در آنجا با نام «پارسیان» شناخته می‌شوند. نویسنده در هفت بهره به پدیدۀ کوچ و جامعه‌شناسی آن، ساخت اجتماعی جامعۀ هند، تاریخ هند، فراوانی نعمت در هندوستان، کوچ زرتشتیان در سدۀ هشتم میلادی، وضعیّت زندگی، چرایی کوچ و کوچ‌های دیگر زرتشتیان ایران تا سدۀ هجدهم میلادی پرداخته است.

*نفوذ و فرهنگ و تمدّن ایران و اسلام در سرزمین هند و پاکستان: مجید یکتایی، تهران: اقبال، 1353، رقعی، 157 ص.

نویسنده بخشی را ویژۀ زرتشتیان یا پارسیان هند کرده که دربارۀ کوچ این گروه از ایران (و یزد) به هند گفتاری را آورده است. (ص 124- 108). در بخش‌های دیگر کتاب نیز گفته‌هایی دربارۀ زرتشتیان یزد است.

*نغمۀ مهرگان.

بنگرید: بررسی موسیقی آئینی زرتشتیان استان یزد.

*نگاهی به مجتمع آموزشی و بخشی از امور خیریۀ مارکار یزد: میثم امیری، مصوّر.

این پژوهش انجام‌شده، ولی هنوز چاپ‌نشده است.

*نیایشگاه پیرسبز (زیارتگاه زرتشتیان):علی‌اصغر مصطفوی، تهران: امید سخن‏‫، ۱۴۰۱.

‏جیبی، ‏‫۲۲ ص.‏‫

کتاب کنونی، فصل یکم از کتاب «اندیشه در ایران‌زمین» است که در ۱۷ فصل از همین انتشارات در سال ۱۳۹۹ منتشر شده ‌است. این زیارتگاه به نام چک چک یا چک چکو هم نامدار است و در اردکان یزد جای دارد.

*واژه‌نامۀ گویش بهدینان شهر یزد: کتایون مزداپور: تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1374 و 1385 و 1397، وزیری، دفتر 1: 568 ص، دفتر 2، 540 ص، دفتر 3، 604 ص (آ- د) // تهران: هیرمبا، 1400- 1403دفتر های یکم تا چهارم. 618 ص (ش –ل) ، دفتر 5پنجم (م –ی) (زیر چاپ).

نویسندۀ دانشمند آن در پیشگفتار خود، گفتارهایی مانند: گویش‌های زبان دری زرتشتی، گویش شهر یزد، جایگاه تاریخی جغرافیایی زبان، وام‌واژه‌های عربی، تنوّع تاریخی واژه‌ها، فهرست واج‌های گویش بهدینان شهر یزد و دیگر نکته‌های دستوری را آورده است. نوشتار بنیادین کتاب با چینش الفبایی است که سرواژه‌های آن فارسی بوده و برابرنهاده‌های معنایی در کنار آن آمده است. دفتر نخست این کتاب از پژوهش‌های برتر کشوری در سال 1376 بود. بنگرید به شناسایی این کتاب در همین کتاب یادگار نیک .

*وفات‌نامۀ بعضی تراج روانان بهشت آشیان زرتشتیان این آوان: یادگار: ابن مرحوم خسرو بن مهربان، بمبئی، بی‌نا، 1261 ش، رقعی، 112 ص.

درگذشت‌نامۀ زرتشتیان باشنده در بمبئی به شعر.

*همای دل: همایون همافرد، یزد: اندیشمندان یزد، 1396، رقعی، 308 ص.

گزیده سروده‌های این سخنور زرتشتی یزدی بوده که نشانۀ آرزوها و آمال یک زن زرتشتی ساکن یزد است.

*همای راز: همایون همافرد، یزد: اندیشمندان یزد، 1396، رقعی، 399 ص.

گزیده سروده‌های دیگری از این سخنور زرتشتی یزدی است.

*همای زندگی: همایون همافرد، یزد: اندیشمندان یزد، 13976، رقعی، 414 ص.

گزیده سروده‌های دیگری از این سخنور زرتشتی یزدی است.

*همای سعادت: همایون همافرد، یزد: اندیشمندان یزد، 1394، رقعی، 204 ص.

گزیده سروده‌های دیگری از این سخنور زرتشتی یزدی است.

*همای عشق: همایون همافرد، یزد: اندیشمندان یزد، 1395، رقعی، 248 ص.

گزیده سروده‌های دیگری از این سخنور زرتشتی یزدی است.

*همای نور: همایون همافرد، یزد: اندیشمندان یزد، 1395، رقعی، 108 ص.

گزیده سروده‌های دیگری از این سخنور زرتشتی یزدی است.

*هوخت، دارندۀ ‌امتیاز: رستم صرفه، سروش صرفه‌نیا، سردبیر: اردشیر جهانیان، جای نشر: تهران، 1329- 1362.

این ماهنامه در درازنای 34 سال که تا سال 1362 چاپ می‌شد؛ نقش بس ارزنده‌ای در راه شناخت تاریخ، فرهنگ و ادبیّات زرتشتیان ایران و جهان به‌ویژه استان یزد بر دوش داشت. چنانچه گفتارهای یزد این نشریه بیرون شود، خود کتابی چند دفتری خواهد شد که سرچشمه‌ای سودمند برای پژوهشگران ایران و جهان خواهد شد. نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک، بخش مطبوعات.

*یادداشت‌های کیخسرو شاهرخ، نمایندۀ پیشین مجلس شورای ملّی: کیخسرو شاهرخ، به کوشش: جهانگیر اشیدری، [تهران]: بی‌نا، 1355، وزیری، 300 ص، مصوّر.

کیخسرو شاهرخ یکی از برجسته‌ترین چهره‌های سیاسی اجتماعی ایران در دورۀ کنونی است، کارهای ارزنده او به گروه زرتشتیان ایران بر کسی پوشیده نیست. وی به شَوند ارتباطی که با بزرگان سیاسی ایران داشت. توانست بسیاری از دشواری‌های پیداشده برای زرتشتیان را از سر راه بردارد؛ و بدین شَوند یادبوده‌های ارزنده‌ای از جایگاه و چندوچون زرتشتیان یزد دارد که جابه‌جا در این یادداشت بازتاب دارد. (نگاره‌‌های زرتشتیان یزد هم در اینجا آمده است). کتاب نامبرده را می‌توان مکملی بر تاریخ زرتشتیان ایران، نوشتۀ رشید شهمردان و نیز تاریخ پهلوی و زرتشتیان نوشتۀ دکتر جهانگیر اشیدری دانست.

*یادگار دیرین (آیین‌ها و مراسم و باورهای مذهبی زرتشتیان ایران): کورش نیکنام، تهران: بهجت، 1394، وزیری، مصوّر، رنگی، 176 ص.

دربردارندۀ گاه‌شماری سنّتی زرتشتیان، سفره‌های آیین سنّتی، آیین درگذشتگان و پرسه، جشن‌ها و خوراکی‌های دینی و سنّتی. نگارش موبد نیکنام، نمایندۀ پیشین زرتشتیان یزد در مجلس شورای اسلامی.

*یادگار نیک (پنجاه گفتار در بارۀ زردشتیان یزد)، تهران: هیرمبا (گنجینۀ کتاب وهبیز، 9)، 1402، رقعی، 328، مصوّر// یادگار نیک (شصت گفتار در بارۀ زرتشتیان یزد)، تهران: هیرمبا (گنجینۀ کتاب وهبیز، 9)، 1404، رقعی، ؟؟؟ ص، مصوّر.

بازچاپ گفتارهای نویسنده دربارۀ مردان نیک ، بنگاهای نیکوکاری، برزن ها، مطبوعات و شناسایی برخی کتاب های ارزشمند زرتشتیان وغیره که از سال خ1364 تا 1404 خ در نشریات ایران چاپ شده است.

*یاد گذشتگان: اردشیر خاضع اله ‌آبادی، بمبئی: چاپخانه سلطانی،1957.

این اثر را خودش در تذکرۀ سخنوران یزد و ایرج افشار در مجلّۀ آینده به نام «نامۀ گذشتگان» آورد است.

«منبعی سودمند برای شناخت زردشتیان ایرانی است که در حوالی آغاز سده بیستم میلادی می‌زیستند.»(شفیلد، ص 46) خودش نوشته آثاری از شاعران زرتشتی دارد.

*یادگار ماندگار، مجموعه موقوفات یزد: محمّدرضا تصدیقی، یزد: ستایش، ادارۀ کلّ اوقاف و امور خیریۀ استان یزد، 1380، وزیری، دفتر نخست، 540 ص.

در این کتاب نام و نشان 23 نمونۀ دهش (وقف) که از سوی نیکوکاران و دهشمندان زرتشتی یزدی به‌رایگان در دسترس مسلمانان و زرتشتیان نهاده شده، آمده است. زرتشتیان نیز در آیین خود گهنبار دارند که نشانه‌هایی از وقف در ایران پیش از اسلام است.

کتابشناسی گزارشی زرتشتیان استان یزد (11)

حسین مسرّت

*گ‍وش‍ه‌ای‌ از ت‍اری‍خ‌ و ف‍ره‍ن‍گ‌ زرت‍ش‍ت‍ی‍ان‌ ش‍ری‍ف‌آب‍اد (اردک‍ان‌)؛ پ‍ژوه‍ش‌: ج‍ه‍ان‍گ‍ی‍ر اُش‍ی‍دری‌، ب‍اه‍م‍ک‍اری:‌ خ‍س‍رو دب‍س‍ت‍ان‍ی‌؛ ت‍ه‍یّ‍ّه‌ و ت‍ن‍ظی‍م:‌ م‍اه‍ی‍ار اردش‍ی‍ری‌، ته‍ران‌: ان‍ج‍م‍ن‌ زرت‍ش‍ت‍ی‍ان‌ ش‍ری‍ف‌آب‍اد اردک‍ان‌ م‍ق‍ی‍م‌ م‍رک‍ز (اش‍ا)‏‫‏، ۱۳۸۳، 232 ص، مصوّر، رنگی، نمونه.

در این کتاب موبد دکتر اُشیدری (1299-1383 خ) به بناهای زرتشتیان شهرستان اردکان مانند پیر سبز چک چک .پیربانو پارس پیرهریشت و... به ویژه شریف آباد و آیین ها و جشن ها و بزرگان این روستای کهن همراه با اسناد پرداخته است.

* گوهر پاک: شهریار هیربد، یزد: اندیشمندان یزد‏‫، ۱۳۹۹ – 1402، رقعی، 4 ج، 50 + 58 + 78 + 68 ص، مصور ( بخشی رنگی)، نمونه.

‏ دربردارندۀ مجموعه گفتارهای نویسنده در زمینۀ شعر، یادبوده ها ، بازتاب آداب و رسوم و زندگی اجتماعی زرتشیان یزد و روستای مبارکۀ شهرستان تفت که با سرمایه تاج گهر کوچکی (خادم ) چاپ شده است . بنگرید بخش شناسایی کتاب در همین کتاب یادگار نیک. ‏‫

*[گویش چم یزد]: مژدۀ مؤمن‌زاده، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی، رشتۀ فرهنگ و زبان‌های باستانی، تهران، 1383، [دکتر کتایون مزداپور].

*لپ و خلاصۀ ریپورت‌های انجمن ناصری زرتشتیان یزد، [گویا بمبئی]، [گویا 1281 ش]، وزیری، 51 ص. (به دو زبان فارسی و گجراتی).

گزارشی است از سال چهارم تا نهم انجمن ناصری یزد. این انجمن در سال 1271 ش به پشتکار کیخسرو جی خان صاحب فرزند تیرانداز، در یزد بنیان شده است. کتاب نامبرده دربردارندۀ نامه‌ها، تلگرام‌ها، گزارش نشست‌ها و رخدادهای روزانۀ انجمن از سال 1275 تا 1280 ش است.

*ما زرتشتیان امروز: رستم صرفه، بی‌نا، 18 ص.

*ما زرتشتیان از این آب‌وخاکیم: نادر ابراهیمی؛ نگارگر: نرگس برومند، تهران: شهر قلم‏‫، ۱۳۹۵، 12 ص، مصوّر، رنگی.

دربارۀ آیین‌های ویژۀ زرتشتیان ایران، برای گروه سنّی: ج.

* مجموعه‌ای از زیارت‌نامه و چگونگی برگزاری مراسم دینی زرتشتیان: شاه بهرام بلیوانی، یزد: وصال و انجمن زردشتیان شریف‌آباد و توابع، ویرایش دوم، 1382، رقعی، 68 ص، مصوّر، رنگی.

دارای دو بهره، بهرۀ نخست دربردارندۀ زیارت‌نامه‌های پیر سبز، پیر پارس‌بانو و دیگر پیرانگاه‌های یزد است. بهرۀ دوم، چگونگی برگزاری آیین عروسی، عروس‌کشان، پیوند زناشویی ، جشن سده، سدره‌پوشی، سی‌روزه و آیین درگذشتگان است.

* مجموعۀ مارکار: افسانۀ نوری، یزد: سازمان اسناد ملّی یزد، 1404(در دست چاپ)

دربارۀ زندگی و گزارش کارها و یادگارهای نیک پشوتن‌جی دوسابای مارکار، زرتشتی ایرانی‌تبار ساکن هند، وی بنیان‌گذار آموزشگاه‌های دخترانه، پسرانه، پرورشگاه، پذیرشگاه و ساعت مارکار در یزد است. این کتاب تاکنون چاپ‌نشده است.

*مذهب عشق: محمّدحسین پاپلی‌یزدی، مشهد: پاپلی، چاپ هجدهم، 1404 (چاپ یکم، 1398) ، وزیری، ‏‫۵۰۰ ص، مصوّر (رنگی).

داستان نیمه مستند دلدادگی پر رنج و دشوار آذردخت زرتشتی با الیاس یهودی که بیشتر در برزن نرسی آباد می گذرد . همراه با پرداختن به زندگی اجتماعی این دو گروه دینی در یزد و بنای «گوهر شب چراغ» در دل این بزرن که نماد زندگی زیبای و نیایش گاه سه گروه مسلملن ،زرتشتی و یهودی است.

* مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان: اردش‍ی‍ر آذرگ‍شس‍ب‌، تهران: فروهر، ویرایش سوم، 1372، رقعی، 277 ص، مصور.

فراگیر‌ترین کتاب دربارۀ آیین‌های زرتشتیان از گاه زایش تا زمانِ فرسایش (خاک‌سپاری) است. پیش‌ازاین موبد آذرگشسب یزدی، کتاب‌های آیین سدره‌پوشی، آیین زناشویی، آیین کفن‌ودفن و ... را چاپ کرده بود و اکنون همۀ آن دفترها را به همراه روند تاریخی دین زرتشت، زرتشتیان ایران، سازمان‌های اجتماعی زرتشتیان، بزرگان، پارسیان هندوستان را یکجا گردآوری و خوانندگان را بی‌نیاز از دفترهای پیشین نموده است؛ و چه خوب بود نام فراگیر‌تری برای آن گزیده می‌شد، چون تنها نیمی از کتاب وابسته به آیین‌هاست و نیم دیگر وابسته به پیشینه و بزرگان زرتشتیان است. زندگی‌نامۀ نویسنده هم به چشم نمی خورد.

* مزدیسنا: مجموعۀ نهایی پیرانگاه‌های مزدیسنی‌کیشان ایران: اکبر الفت، یزد: بهشت، 1384، خشتی، 12 ص، مصوّر، رنگی.

دفتری از پیکره‌های رنگی و گزارش شش پیرانگاه، آتشکده، دخمه و پرستشگاه استان یزد است.

*مزرا: کندوکاوی در روستای زرتشتی‌نشین مزرعه کلانتر میبد (سازه‌ها، گاه‌شماری، جشن‌ها و آیین‌های دینی زرتشتی): فرّخ ایزدی‌کلانتری؛ ویراستار: بهنام مبارکه، تهران: هیرمبا‏‫‏ (گنجینۀ کتاب‌های چیستا‏‫؛ ۳۱) ، ۱۴۰۲، رقعی، ‏‫۱۵۴ ص، مصوّر(رنگی).

گزارش خواندنی از آیین ها ، بناها، نیایشگا ها، گاه شماری و جشن های روستایی تمام زرتشتی نشین در شهرستان میبد یزد . کتاب در بردارندۀ چهاربخش و یک پیوست است: بخش نخست به شناسایی روستای مزرعه کلانتر می پردازد. در بخش دوم، گاهشماری از دوران باستان تا به امروز را بررسی می کند. بخش سوم در بردارندۀ جشن ها است. در بخش پایانیِ گفتارها، بخش چهارم به آیین درگذشتگان پرداخته است. همچنین در پیوست نگاره هایی از بناهای به جا مانده در روستای مزرعه کلانتر دیده می شود.

بنگرید به گفتار «سفر به مزرعه کلانتر» در همین کتاب یادگار نیک.

* معرّفی آثار باستانی روستای مزرعه کلانتر: دینیار شهزادی، پژوهش موجود در سازمان میراث فرهنگی یزد، 1378، مصوّر.

شناسایی سه فقره کاروانسرا، آب‌انبار و پاکنه.

* معرّفی پیر نارستانه و داستان پیدایش زیارتگاه‌های مهمّ زرتشتیان ایران در یزد: دینیار شهزادی، پژوهش موجود در سازمان میراث فرهنگی یزد.

این پیرانگاه بر سر راه کهن یزد به مشهد جای دارد و پیر نارسون و نارسونه هم نامیده می‌شود.

* معرّفی پیر نارکی: دینیار شهزادی، پژوهش موجود در سازمان میراث فرهنگی یزد.

این پیرانگاه در کوه نارکی شهرستان مهریز جای دارد و به باور زرتشتیان، جایگاه نهان شدن زربانو، شاهزادۀ یزدی و عروس پادشاه پارس بوده است.

* معرّفی غار شگفت‌ یزدان عقدا: دینیار شهزادی، یزد، پژوهش موجود در سازمان میراث فرهنگی یزد.

این غار به شوند اینکه سالیان دراز، جای نگهداری آتش ورجاوند ورهرام، وابسته به نیایشگاه آناهیتا کنگاور بوده است، از دید پارسیان هند و ایران بسیار گرامی است و هرساله شمار فراوانی از زرتشتیان دنیا یک شبانه‌روز را در اینجا بیتوته می‌کنند و آیین‌های ویژه آن را برپا می‌دارند.

* معرّفی گیاه سنّتی یزد (مورت): دینیار شهزادی، پژوهش موجود در سازمان میراث فرهنگی یزد.

مورت از گیاهان دل‌پسند زرتشتیان یزدی است و نویسنده که خود از موبدان زرتشتی است با این دیدگاه، گیاه مورت را شناسانده است.

کتابشناسی گزارشی زرتشتیان استان یزد (10)

حسین مسرّت

* کاربافی : پژوهش و مستندسازی و بررسی مردم‌شناختی پوشاک و پارچه‌های سنتی زرتشتیان ایران « هویّت و پوشش »: فرشاد سلامتی، کتایون، شیرین و آذرمیدخت مزداپور، تهران: برسَم، ‏‫۱۴۰۳.، وزیری،‏‫۲۳۹ ص، مصوّر (بخشی رنگی).

کتاب نامبرده در هفت فصل ساماندهی شده . نویسندگان همه یزدی و بیشتر برگ های کتاب از آن کاربافان زرتشتی یزدی است.

*کانون دین زرتشتی در ایران: مری بویس، ترجمه: حسین ابراهیمیان، تهران: توس، 1397، 360 ص، مصوّر.

آیین‌های دینی مردم شریف‌آباد اردکان یزد.در ده بخش.

*کتاب‌هایی که من در زمینه تاریخ و فرهنگ زرتشتی دیده‌ام: بوذرجمهر پرخیده.

در دست نگارش.

*کلیّات خاضع اله ‌آبادی، سروده: اردشیر خاضع اله ‌آبادی، با دیباچۀ فرهاد آبادانی، [بمبئی: کتاب‌فروشی خاضع]، [1360 ش]، وزیری، 564 ص.

بازچاپ دورۀ 2 دفتری دیوان خاضع است که پیش‌ازاین در سال 1308 ش در بمبئی چاپ‌شده بود. دفتر کنونی دربردارندۀ غزل‌ها، چکامه‌ها، مثنوی‌ها، دوبیتی‌ها و نیز غزل‌ها و دوبیتی‎هایی به گویش بهدینان ایران است که از رویۀ 487 تا 536 آمده و سراینده برای آن، واژه‌نامه‌ای با نام «فرهنگ بهدینان ایران» سامان داده است.

*گاه‌شماری امروز زرتشتی : بوذرجمهر پرخیده.

در دست ویرایش است.

*گاه‌شماری و جشن‌های ایران باستان: هاشم رضی، تهران: بهجت، [چاپ چهارم]، 1371، وزیری، 736 ص.

نویسنده همراه بررسی همۀ جشن‌هایی که نزد زرتشتیان ایران به‌ویژه یزدی‌ها و کرمانی‌ها روامند است، به‌ همۀ آیین‌ها، روش‌ها، جشن‌ها و دیگر زادروزها و سالروزها به‌ویژه جشن نوروز از کهن‌ترین روزگار تاکنون پرداخته است، در بخش‌ روزهای زیارت و زیارتگاه‌ها (704-696) به پیرانگاه‌های یزد می‌پردازد. کتاب نامبرده بی‌گزافه فراگیر‌ترین کتابی است که تاکنون دربارۀ آیین بهدینان ایران نوشته‌شده است.

البته چندین کتاب دیگر به نام‌های: جشن‌های ایرانی: پرویز رجبی، تهران: فروردین، 1375/ جشن‌های ایرانیان: عسگر بهرامی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383/ جشن‌های ایران باستان، م، اورنگ: بی‌تا، 1335/ گاه‌شماری و جشن‌های ایرانیان: ذبیح‌الله صفا، تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1355/ جشن‌های باستانی ایران: علی خوروش دیلمانی، تهران: اقبال، 1342 هست که به جشن‌های همانند زرتشتیان ایران پرداخته اند، ولی به گونۀ ویژه به شهری نپرداخته‌اند.

* گاهنبار در شریف‌آباد اردکان: بانو محمّدی، پایان‌نامۀ کارشناسی رشتۀ مردم‌شناسی دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران، استاد راهنما، دکتر عسگری خانقاه. [نقل از دکتر کتایون مزداپور].

*گذاری در سرزمین زرتشتیان: کاوۀ کاظمی؛ مقدمه: تورج دریایی، کاوۀ کاظمی؛ ترجمه: سحر دولتشاهی؛ ویراستار متن فارسی: سایۀ اقتصادی‌نیا، تهران: چاپ و نشر نظر‏‫، ۱۴۰۴، رحلی، 175 ص، مصوّر(رنگی)، عکس(رنگی). زبان: فارسی - انگلیسی. ‏‫صفحه عنوان به انگلیسی: A passage thrugh Zoroastrans motherland Iran.

«کتاب «زرتشتیان» عکس‌های فوق‌العاده‌ای است از زندگی افراد، مراسم‌ و بناهای زرتشتیان ایران‌زمین در دوران ما. اهمیّت کتاب کاوۀ کاظمی آن است که دنیای زرتشتیان را در یزد، تهران و شهرهای کوچک و دیگر مکان‌های مقدّسی که آن ها در آن زیست می‌کنند، پیش چشم ما می‌گشاید. عکاس در سفر‌های متعدّد خود در طی سال‌ها به ده‌های زرتشتی، از جمله تفت و شریف‌آباد و چم، وآتشکده و استودان چم که امروزه متروکه شده است و یزد و تهران سر زده است و از مراسمی که کمتر دربارۀ آن ها سخن رفته، به ‌مانند نوزوتی و اوستا‌خوانی و همچنین جشن‌های سده و تولد اشو زرتشت، عکس‌برداری کرده است.»

*گذری در تاریخچه و فرهنگ زرتشتیان مریم‌آباد یزد: سروش مالی، یزد: نیکوروش، 1392، وزیری،51 ص، مصوّر.

دربارۀ پیشینۀ اجتماعی و فرهنگی همراه بناهای تاریخی و بزرگان روستای مریم‌آباد که اکنون به یزد چسبیده است.

*گزارش کار نمایندۀ زرتشتیان ایران، دورۀ هفتم مجلس شورای اسلامی: کورش نیکنام،

گزارش سال های 1383 تا 1386 .این کتاب با امتیاز نشریۀ پیام کنکاش چاپ شده است .

* گلبانو: آسیب‌های هازمانی مزدیسنان: کوروش نیکنام؛ ویراستار: مهناز فیروزمند.

‏ تهران: نشر برسم، چاپ دوم ، 1403(چاپ یکم ‏‫۱۴۰۲)، رقعی، ‏‫۳۶۵ ص.‏‫

روایتی تاریخی و اجتماعی از زندگی پررنج زرتشتیان ایران در طول تاریخ. بنگرید بخش معرفی کتاب در همین کتاب یادگار نیک،. ‏‫

*گلدستۀ چمن آیین زرتشت: شهریار جی‌دادا بهایی، ترجمۀ ماستر خدابخش رئیس یزدی، بمبئی: بی‌نا، 1375 ش، رقعی، 296 ص// به کوشش : بهنام مبارکه، تهران: هیرمبا (گنجینۀ کتاب‌های وهبیز؛ ‏‫۱۳)، ‏‫۱۴۰۳.، رقعی، ‏‫۲۳۴ ص، مصوّر، نمونه.

‏

ماستر خدابخش از فرزانگان نیک‌نهاد زرتشتی یزد بوده که یادگارها و کارهای علمی و فرهنگی ارزنده‌ای را برای زرتشتیان استان یزد انجام داده است. در این کتاب به آیین، کیش، روش، اندیشه، شیوۀ زندگی، جشن‌ها، آتشکده‌ها و دیگر باورها و کردارهای بایسته و شایستۀ زرتشتیان پرداخته‌شده است.

* گل‌های اف‍ت‍خ‍ار ای‍ران‌ «رض‍اش‍اه‌ ک‍ب‍ی‍ر و زرت‍ش‍ت‍ی‍ان‌»: م‍وب‍د س‍ه‍راب‌ خ‍داب‍خ‍ش‍ی‌، تهران: ارتش، 1336.

دربارۀ پیشینۀ زرتشتیان و بزرگان زرتشتی ایران.

* گل‌هایی‌ از گ‍ل‍زار دی‍ن‌ و ف‍ره‍ن‍گ‌ زرت‍ش‍ت‍ی‍ان‌:‌ ج‍م‍ش‍ی‍د پ‍ی‍ش‍دادی‌ (ش‍ی‍دا)، ت‍ه‍ران‌: ف‍روه‍ر، ۱۳۸۲، 40 ص، مصوّر.

آیین‌ها و زندگی زرتشتیان ایران (به‌ویژه یزد).

* گنجینۀ ضرب‌المثل های دری‌ بهدینی: آزادۀ پشوتنی‌زاده ؛ ویراستار مسعود تاره، تهران (شمیرانات): ‏‫مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، ‏‫۱۴۰۳، ‏‫۲۹۹ ص.

عنوان گویاست.

*گنجینه‌ای از تاریخ و فرهنگ ایرانی «فرهنگ زرتشتیان یزد».

بنگرید: فرهنگ زرتشتیان یزد.

کتابشناسی گزارشی زرتشتیان استان یزد (9)

حسین مسرّت

*شرح سفری به ایالت خراسان: سی. ام. مک گِرگِر، ترجمه: مجید مهدی‌زاده، مشهد: آستان قدس رضوی، 1366، ج 1، 292 ص.

گرگر در راه ره سپاری به خراسان، از راه شیراز وارد استان یزد می‌شود و همراه با گزارش چندوچون آشنایی خود با این ولایت، گفته‌های خوبی به زرتشتیان تفت و یزد دارد. (ص 59- 93).

* شرح هنر نسّاجی زرتشتیان به زبان دری بهدینی: آزادۀ پشوتنی‌زاده، تهران: هیرمبا (گنجینۀ کتاب‌های هوخت‏‫؛ ۴) ؛ سازمان میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری‏‫، ۱۴۰۱‏‫، رقعی، 170 ص.(فارسی دری-فارسی-انگلیسی)

هنر نسّاجی یا بافنگی در نزد زرتشتیان ایران و یزد، پیشینه ای دراز دارد به ویژه هنری به نام زرتشتی دوزی.

* شمع و لنگری: گوشه‌ای از آداب و رسوم زندۀ زرتشتیان: کتایون مزداپور؛ به کوشش: ویدا ندّاف، تهران: هیرمبا‏‫ (گنجینه کتابهای چیستا‏‫؛ ۱۷) ، ‏‫‏۱۳۹۹، رقعی، ‏‫‏۱۲۰ ص.

‏گزارشی از جشن های سده، یلدا، خرّم روز ، نوروز و دیگر جشن های رایج در بین زرتشتیان ایران و یزد.

*شناخت استان یزد: ایرج افشار سیستانی، تهران: هیرمند، 1378، رقعی، 368 ص، مصوّر، رنگی.

بااینکه کتاب ویژۀ استان یزد است و زرتشتیان از گروه‌های سرشناس و دیرپای این استان هستند، با این ‌همه بخش‌هایی از کتاب ویژۀ زرتشتیان یزد بوده که درخور درنگ است، مانند: آثار تاریخی زرتشتیان (ص 135- 127) آیین‌های زرتشتیان (ص 294- 279) و در پایان نیز نگاره‌هایی از بناها و آیین های زرتشتیان یزد دارد.

*شور شیدا: جمشید پیشدادی، آمریکا، 1377.

دربردارندۀ ترانه‌ها و سروده‌های این سخنور یزدی، متخلّص به شیدا.

* عشق و تنهایی: داریوش مهرشاهی، یزد: اندیشمندان یزد، ‏‫۱۳۹۰، پالتویی، 72 ص، مصوّر.

شعرهای نو و سپید دکتر مهرشاهی استاد نامی جغرافیا.

*فرار فروهر: اسماعیل فصیح، تهران: البرز، 1372، رقعی، 558 ص.

داستان زیبایی است بر پایۀ زندگی یکی از زرتشتیان یزدی، هرچند نویسنده در آغاز کتاب نوشته همۀ نام‌ها ، رویدادها و پهنه‌های این رمان، خیالی است و هرگونه همانندی بین آن‌ها با آدم‌ها و رویدادهای راستین چه در تهران و چه در یزد بسیار ناگهانی است، ولی می‌توان ردّ پای این رخدادها را در تاریخ یزد دید. فصیح بارها به یزد آمده و با مردمان این تیره دمخور بوده است. روی جلد هم نگاره‌ای از دخمۀ زرتشتیان یزد است.

*فروهر، دارندۀ ‌امتیاز: سازمان جوانان زرتشتی استان تهران، مدیرمسئول و سردبیر: هرمزدیار هرمزدیاری و دیگران.

این ماهنامه از سال 1358 پس از بسته شدن مهنامۀ هوخت از گونۀ یک نشریۀ تنها گزارشی به یک نشریۀ فرهنگی، ادبی و تاریخی دگرگون شد و تاکنون بیش از ده‌ها گفتار و گزارش دربارۀ فرهنگ، تاریخ و بزرگان زرتشتی استان یزد چاپ نموده است. نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک، بخش مطبوعات.

*فرهنگ بهدینان: جمشید سروش سروشیان، به کوشش: منوچهر ستوده، تهران: دانشگاه تهران، چاپ تازه، 1383، وزیری، 218 ص، مصوّر.

زنده‌یاد سروشیان بااینکه از زرتشتیان باشندۀ کرمان بود، ولی فرهنگی که از واژگان و اصطلاحات زرتشتیان را همراه با آوانویسی آن چاپ نموده، گویای آگاهی وی از هم‌کیشان خود در سرزمین یزد است، زیرا روشن نموده که این واژگان در یزد و حتّی روستاهای زرتشتی نشین یزد چه کاربرد و چه بار معنایی دارد. در میان واژه‌های این کتاب، واژه‌های همسان با مسلمانان یزد نیز فراوان دیده می‌شود. سروشیان در این فرهنگ بر روی‌هم 4500 واژه آورده که واژه‌های یزد را با حرف «ی» و واژ‌ه‌های روستاهای یزد را با حرف «د. ی» روشن نموده است. پیشگفتار سودمند استاد ابراهیم پورداوود هم بر ارجمندی کتاب افزوده است.

در پیوست پایانی کتاب، فرهنگ نام‌های زرتشتیان کرمان و یزد، فهرست پیرانگاه‌ها و پرستشگاه‌های این دو شهر و نیز آیین زناشویی زرتشتیان آمده است. نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک، بخش شناسایی کتاب.

*فرهنگ بهدینان شریف‌آباد اردکان یزد: مهرداد قدردان، تهران: فروهر‏‫، ۱۴۰۱ –1403 ، 3 ‏‫ج، مصوّر (بخشی رنگی)، نقشه، جدول، نمونه، نمودار.4 ج.

ج.۱. آداب و رسوم کهن و گویش همراه با پیشینۀ اردکان و روستای زرتشتی نشین و کهن شریف آباد و برخی اسناد تاریخی - ج.۲. پیشینۀ دبستان جمشیدی شریف‌آباد از دبستان های کهن شهرستان اردکان همراه با اسناد و مکاتبات این دبیرستان با انجمن زرتشتیان یزد و پارسیان هند و - ج.۳. پیشینه واسناد گرمابۀ کهن و نو شریف آباد .

*فرهنگ زردشتیان استان یزد: صدّیقۀ رمضان‌خانی، تهران: سبحان نور؛ پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی یزد، 1387، وزیری، 566 ص، مصوّر، رنگی. عنوان اصلی: گنجینه‌ای از تاریخ و فرهنگ ایرانی فرهنگ زردشتیان استان یزد.

کتاب در دو بهرۀ فراگیر و 15 بخش سامان‌یافته که بخش‌های یکم تا سوم، به پیشینه و شناسایی دین زرتشتی، وضعیّت و کوچ زرتشتیان، تاریخچۀ زرتشتیان یزد و باورهای دینی آنان می‌پردازد و در بخش‌های چهارم تا پانزدهم، به فرهنگ عامیانۀ زرتشتیان یزد، دربردارندۀ باورها، داستان‌ها، ترانه‌ها، لالایی‌ها، سروده‌ها، پوشاک، بازی‌ها، بناهای تاریخی، خانه‌های سنّتی، برزن‌ها، آتشکده‌ها، زیارتگاه‌ها، غذاها، خوراک‌ها، جشن‌ها، بزرگان، خدمات و آیین‌ها همراه با نگاره‌ها می‌پردازد. نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک، ، بخش شناسایی کتاب.

*فرهنگ زردشتیان استان یزد: کیخسرو کشاورز، سوئد: اسکلستونا، 1371، 2 ج.

بنگرید به نمونۀ پس از این.

*فرهنگ‌نامۀ گویش زرتشتیان استان یزد: کیخسرو کشاورز ، آمریکا، 1993 م.

کتاب در دو بخش سامان یافته ، بخش نخست، دربردارندۀ روش‌های دستوری گویش زرتشتیان استان یزد و بخش دوم واژه‌نامه با برابر نهاد فارسی امروزی آن است. پرستشگاه‌های زرتشتیان استان یزد، نام‌های ویژۀ زنان و مردان زرتشتی تا پیش از 1300 ش نیز در این کتاب پیوست است. (برگرفته از کتاب بانو فرانک فیروزبخش با نام بررسی ساختمان دستوری گویش بهدینان).

*فرهنگ و پوشاک زرتشتیان یزد: منیژۀ فرقانی، پایان‌نامۀ کارشناسی در رشتۀ تکنولوژی طرّاحی و دوخت مرکز آموزش عالی دختران تهران (سمیّه)، استاد راهنما: مهناز ترابیان: 1373، رحلی، 136 ص، مصوّر، رنگی.

این پژوهش با همکاری سازمان میراث فرهنگی استان یزد انجام‌شده و نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ وزیری یزد هست.

*فهرست کتاب‌های دینی زرتشتیان: رشید شهمردان، تهران: بی‌نا، 1358، وزیری، 48 ص.

هرچند نام کتاب، فهرست کتاب‌های دینی است. ولی بسیاری از کتاب‌های تاریخی، فرهنگی و آیین‌های زرتشتیان ایران نیز شناسایی شده که برخی از آن‌ها دربارۀ یزد است.

*قصّۀ سنجان (داستان مهاجرت زرتشتیان به هند)؛ سروده: بهمن کیقباد، به کوشش: هاشم رضی، تهران: فروهر، 1350، 46 ص.

داستانی است منظوم و راستین از کوچ گروه زرتشتی ایران از جزیرۀ هرمز به شبه‌قارّۀ هند و سختی‌هایی که در این راه دیده‌اند. سنجان، سرزمینی بوده که زرتشتیان کوچنده در آن باشنده شده‌اند. بهمن کیقباد از مردم نوساری بوده و این مثنوی را در سالمه 969 یزدگردی (1008 ق) سروده است.

کتابشناسی گزارشی زرتشتیان استان یزد (8)

حسین مسرّت

*زندگی‌نامۀ دکتر اسفندیار یگانگی، ش‍م‍ع‍ی‌ ک‍ه‌ ه‍رگ‍ز خ‍ام‍وش‌ ن‍خ‍واه‍د ش‍د: [سید کاظم حسینی داور]، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا [1352]، وزیری، 160 ص، مصوّر.

این کتاب دربردارندۀ زندگی‌نامۀ دکتر یگانگی (1287-1351 ش)، اقتصاددان نامور یزدی به همراه پیام‌ها، یادبوده‌ها و سروده‌هایی در سوگ اوست که هم‌زمان با یکمین سالگرد درگذشت وی چاپ‌شده است. او کارهای بسیار بزرگی به برنامه‌‌های صنعتی و آبی کشور کرده است. وی چهار دوره نمایندۀ زرتشتیان در مجلس شورای ملی بوده است. نیز بنیان‌گذار برخی بنگاه‌های نیکوکاری و پزشکی که یکی از آن‌ها بزرگ‌ترین کتابخانۀ زرتشتیان ایران به نام یگانگی است.

* زیارت: اکبر طاهرنژاد، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد معماری دانشگاه شهید بهشتی، استاد راهنما: دکتر محمود رازجویان و دکتر هادی ندیمی، 1378، رحلی، 500 ص.

برداشتی فلسفی از معماری کهن ایرانی و برون‌آوری فلسفی، هنری و فرهنگی از شیوۀ ایرانی در دوران گذشته بر پایۀ بنیان‌های اصیل ایرانی. پایان‌نامه به عرفان از دیدگاه معماران می‌پردازد. بنیان این پژوهش بر زیارتگاه چک‌چک یزد است.

*ساکنان کهن یزد: احمدعلی سلیمی ندوشن، یزد: واحد تحقیقات صداوسیمای مرکز یزد، 1381، رحلی، 113+ 15 ص، مصوّر.

این پژوهش برای واحد پژوهش‌ها انجام‌شده و دارای بهره‌هایی چون: زرتشتیان یزد؛ سال و زبان و نماز؛ آتش در کیش زرتشت؛ خدمات؛ جشن‌های ماهانه؛ زیارتگاه‌ها؛ گاهنبار؛ آیین زناشویی؛ و آیین خاک‌سپاری است.

*سالنامۀ آموزشگاه‌های مارکار و دبستان‎‌های تابعه در یزد، یزد: دبیرستان مارکار، 1317، رقعی، 116 ص، مصوّر.

هموندان انجمن زرتشتیان ایران بمبئی با انگیزۀ بازتاب تاریخچۀ دبیرستان مارکار به گزارش تلاش‌‌های بنگاه‌های مارکار همراه با بیان پیشینۀ بناهای نیک پشوتن جی دوسابایی مارکار (زرتشتی نامور ایرانی‌تبار ساکن هند) در یزد از سال 1301 تا 1313 ش پرداخته و روشن نموده که با تلاش و کوشش این بزرگ‌مرد چه اندازه دبستان، دبیرستان، پرورشگاه و پذیرشگاه در استان یزد ساخته‌شده است و همۀ آن‌ها مانند ساعت و میدان مارکار هنوز هم برپا و سودرسان هستند. این سالنامه تنها یک شماره چاپ شد. نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک، بخش مطبوعات.

*سالنامۀ دبیرستان کیخسروی [یزد]، به کوشش و سردبیری: پریبرز نسیمی و جمشید بنداریان زاده، یزد: [دبیرستان کیخسروی]، 1314، رقعی، 82 ص، مصوّر.

نخستین سالنامۀ چاپ‌شده در یزد است و دربردارندۀ گفتارهایی چون: تاریخچۀ کوتاه دبیرستان و دبستان‌های وابسته به آن و آمار و گزارش مصوّر دبیرستان است. این دبیرستان «در سال 1268 ش یعنی موقعی که نه‌فقط در یزد، بلکه در سایر شهرهای ایران مدارس آبرومند، کم و انگشت‌شمار بود، به دست روانشاد کیخسرو مهربان رستم که از خیرخواهان و دانش‌پروران زرتشتی بوده است، تأسیس شد.» نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک، بخش مطبوعات.

*ستی پیر (قلعه اسدان): دینیار شهزادی، پژوهش موجود در سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان یزد، مصوّر.

دربردارندۀ گزارشی از بخش‌ها و پیشینۀ این پیرانگاه کهن که هرساله زرتشتیان ایران و گیتی به پابوسی (زیارت) آن می‌روند، هست. در متون کهن به نام قلعۀ هستبندان هم آمده است.

*سرزمین جاویدان... .: دبیرخانۀ کنگرۀ جهانی زرتشتیان، ترجمه: هوشنگ افشاری، تهران: دبیرخانۀ کنگرۀ جهانی زرتشتیان جهان و نور، 1378، وزیری، 474 ص + 540 ص. مصوّر، رنگی.

مجموعۀ گفتارهایی که در یادوارۀ ششمین همایش جهانی زرتشتیان در تهران، دربردارندۀ ده‌ها گفتار تاریخی، اجتماعی، فرهنگی، دربارۀ پیشینه، آمار ، سازمان، زندگی، گذشته و آیندۀ زرتشتیان دنیا، ایران و یزد. بسیاری از یزدی‌ها مانند شادروانان پروفسور کسری وفاداری و خداداد خنجری در این همایش بودند.

*سرزمین و مردم ایران: عبدالحسین سعیدیان، تهران: علم و زندگی، چاپ سوم، 1363، وزیری، 1263 ص، مصوّر.

نویسنده با انگیزۀ شناخت ویژگی‌های بومی، سرزمینی و آماری مردم ایران به شناسایی گروه‌های قومی، نژادی و دینی هر گوشه از ایران دست‌زده و در بهرۀ استان یزد (720-682) بخشی نیز ویژۀ آیین‌های زرتشتیان (ص 719- 712) بوده که در آن به آیین زناشویی، آیین خاک‌سپاری و جشن‌های گوناگون زرتشتیان یزد پرداخته است.

*سرو چم، :؟؟، بی جا: بی نا، رقعی، 24 ص، مصوّر.

زندگی نامۀ شادروان خدابخش بهمردی چمی.

*سروش پیر مغان، یادنامۀ جمشید سروشیان: کتایون مزداپور، تهران: ثریّا، 1381، وزیری، 961 ص. مصوّر.

در یک پیش‌سخن و پنج بخش، دربردارندۀ گفتارهایی دربارۀ جایگاه تاریخی و ادبی جمشید سروش سروشیان (1293-1377 ش) و گفتارهای پیش‌کشیی در بخش‌های روزگاران گذشته، زبان، ادب و فرهنگ، باور و آیین و گفتارهای ایران‌شناسان خارجی دربارۀ جایگاه و موقعیّت زرتشتیان ایران.

*سفرنامۀ پولاک «ایران و ایرانیان»: یاکوب ادوارد پولاک، ترجمه: کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، 1368، وزیری، 536 ص، مصوّر.

نویسنده در سال 1851 م به ایران آمد و پزشک ویژۀ دربار شد و به سال 1860 م به وین برگشت و دبیر زبان فارسی دانشگاه آن شهر شد. کتاب نامبرده نخستین بار در سال 1865 م در لاییزیک چاپ گردید. پولاک برخلاف دیگر سفرنامه‌نویسان، کتاب خود را موضوعی نموده و ذیل بخش‌ها و بهره‌های گوناگون به آمار، خانه‌ها، آشپزی، پوشاک، زندگی، آیین‌ها ‌، کشاورزی و مردمان گوناگون ایران مانند زرتشتیان یزد ذیل نام‌های پارسی، زرتشتی و گبر (ص 31- 32) پرداخته است.

*سفرنامۀ جکسن، ایران در گذشته و حال: ابراهم ویلیامز جکسن، ترجمۀ: منوچهر امیری و فریدون بدره‌ای، تهران: خوارزمی، چاپ چهارم، 1383، وزیری، 543 ص، مصوّر.

دستاورد ره سپردن جکسن به ایران در سال 1901 م است. وی پیش‌ازاین نورد، کتاب‌هایی درزمینۀ دین زرتشت چاپ کرده بود: آگاهی‌های آمده دربارۀ یزد و زرتشتیان این کتاب، نشان از کاوش‌های ژرف و دامنه‌دار جکسن می‌دهد. وی همه‌جا به دنبال نشانه‌های دین زرتشتی است و پس از دیدن شیراز، وارد یزد می‌شود. وی در زمان اقامت در یزد با زرتشتیان آشنا شده و همراه شناسایی آیین دینی آن‌ها به شیوۀ زندگی، آمار و... زرتشتیان نیز می‌پردازد. (ص 457- 390). ویژگی این کتاب در میان دیگر سفرنامه‌های یزد، چاپ نگاره‌‌های یگانه از پوشش مسلمانان و زرتشتیان و جای‌های یزد در دورۀ قاجار است.

*سفرنامۀ فرد ریچاردز: فرد ریچاردز، ترجمه: مهین‌دخت صبا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1343، وزیری، 274 ص، مصوّر.

ریچاردز، نخستین جهانگردی است که به برج‌های خاموشان (دخمه‌ها) و شیوۀ کاربرد آن به‌ گستردگی سخن گفته و نموداری از آن نیز کشیده است، وی زرتشتیان یزد را نزدیک به ده هزار برمی‌شمرد. رویه‌‌های 178- 160 کتاب ویژه یزد است.

*سفرنامۀ یزد: ناپیر مالکوم، ترجمه: علی محمّد طرفداری منشادی، یزد: مهرپادین، 1394، وزیری، 227 ص، مصوّر، نقشه.

بنگرید: پنج سال در یک شهر ایرانی.

*سهم زرتشتیان در انقلاب مشروطیّت ایران: فرهنگ مهر، تهران: مجلۀ هوخت، 1348، وزیری، 35 ص، مصوّر.

زرتشتیان یزد، بهره‌ای بزرگ در پیروزی انقلاب مشروطۀ ایران داشتند و تا جایی که تنی چند از آنان مانند: پرویز شاه‌جهان ، جان خود را در این راه از دست دادند، تجارتخانۀ جمشیدیان و شاه‌جهانیان [یزدی]، نقش ارزنده‌ای در سازوبرگ دادن جنگاوران مشروطه به جنگ افزار‌های روز داشت و ازاین‌رو با آماج کینه و آزار خودکامان روبه رو می‌شدند. نوشتار سخنرانی دکتر فرهنگ مهر (1302 -1396 خ) ، مدیر پیشین دانشگاه پهلوی شیراز.

*سیمای میراث فرهنگی یزد: اکرم حسینی و محمّدرضا شجاع، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه). 1382، رقعی، 204 ص، مصوّر، رنگی.

در این کتاب فراگیر که ویژۀ استان یزد است، بخش‌هایی نیز ویژۀ زرتشتیان یزد بوده مانند: جشن‌های زرتشتیان (61- 54) آیین سوگواری زرتشتیان (61) پوشاک زرتشتیان (72-70) زیارتگاه‌های زرتشتیان (107-103) دخمه (108- 107) مدرسه‌های تاریخی (158-155)، باغ نمیر (161- 160) کتاب با نگاره‌‌های گویا و زنده، همراه و سودمند شده است.

کتابشناسی گزارشی زرتشتیان استان یزد (7)

حسین مسرّت

*دانشنامۀ مشاهیر یزد: محمّد کاظمینی، یزد: بنیاد ریحانة‌الرّسول یزد، ویرایش دوم، 1382، رحلی، 3 ج، 2210 ص، مصوّر.

در این دانشنامه که گزارش زندگی و آثار نزدیک به 6000 تن از بزرگان، رجال سیاسی و اجتماعی و تاریخی، سخنوران، نویسندگان، ادیبان، خبرگان، دانشمندان و ... یزد آمده. گزارش زندگی و نگارۀ بیش از 100 نفر از بزرگان و ناموران زرتشتی، به‌ویژه شهدای زرتشتی در جنگ ایران و عراق گنجانده ‌شده است. پژوهش‌ها به‌جز کتاب و اینترنت، میدانی هم بوده و دستاورد تلاش پیگیری شهریار هیربد، پژوهشگر سخت‌کوش گروه زرتشتیان یزد است.

*دبیرستان کیخسروی میراثی ماندگار در شهر جهانی یزد: حسن دهقان‌شیری... و دیگران، تهران : سفیر اردهال ، ‏‫۱۳۹۹، ‏‫وزیریۀ ۳۳۰ ص.‏‫: مصوّر (بخشی رنگی)، جدول.

پیشینۀ و معماری دبیرستان بر پایۀ سالنامۀ دبیرستان و سالنامه های فرهنگ یزد همراه با کارنامۀ مدیران، دبیران و دانش آموختگان.

برای آگاهی بیشتر دربارۀ این دبیرستان بنگرید گفتار :« دبیرستان کیخسروی، نخستین دبیرستان یزد» در همین کتاب یادگار نیک.

*دخمۀ ترک‌آباد : نخستین دخمۀ زردشتیان ایران به شیوۀ عرضه‌داشت اجساد در هوای آزاد: مهدی رهبر، تهران: فرسنگ، ۱۴۰۴، ‏‫۲۱۴ص.عنوان دیگر: نخستین دخمۀ زردشتیان ایران به شیوۀ عرضه‌داشت اجساد در هوای آزاد.

دربارۀ دخمۀ ترک‌آباد اردکان و مقایسۀ آن با دخمه های کرمان.

*دخمۀ چم: نسیم علی‌پور، پایان‌نامۀ دانشگاهی پس از آن به نام «دادگاه چم» چاپ شد.

بنگرید دادگاه چم.

*دخمه = دادگاه، مقدّمه: دین شاه جی جی بائی ایرانی، ترجمه: کیخسرو اشتری قاسم‌آبادی، بمبئی: انجمن ایران لیگ، 1306 یزدگردی (=1316 خ) ، رقعی، 46 ص.

دربارۀ آیین‌های دخمه گذاری، نقشۀ زمین دخمه و جز آن.

*دخمه‌های زرتشتیان یزد: حسین مسرّت، یزد: سازمان ملّی حفاظت آثار باستانی ایران- دفتر فنی یزد: 1365، بیاضی، 13 ص، مصوّر.

نخستین پژوهش یگانه دربارۀ برج‌های خاموشان یزد است که با نگاره و نقشه همراه شده است. نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک، بخش بناهای نیکوکاری.

*دیوان خاضع، سروده: اردشیر خاضع، به کوشش: سلطان شمس‌الدین حقی، بمبئی: جهانگیری ليتهو پریس، 1308، ج 1، رقعی، 204 ص (چاپ سنگی)، بالای عنوان: بهارستان // بمبئی: چاپخانۀ سلطانی، ۱۳۲۵ خ ، رقعی، ج 2، 164 ص.(سنگی)

این دفتر دربردارندۀ غزل‌ها، قصیده‌ها، مثنوی‌ها و دوبیتی‌های سراینده و نیز غزل‌ها و دوبیتی‌هایی به گویش بهدینان یزد است که خاضع در پایان کتاب، واژه‌نامۀ «فرهنگ بهدینان ایران» را هم آورده است.

*دیوان اشعار همایون همافرد: همایون همافرد، یزد: اندیشمندان یزد، 1397، رقعی، 964 ص.

گردآمدۀ چندین دفتر از سروده‌های این سخنور زرتشتی یزدی که پیش‌تر به نام‌های همای نور، همای سعادت و .... چاپ‌شده بود.

*راز ماندگار: شهریار هیربد، یزد: اندیشمندان یزد.

این کتاب بنا به دلایلی در یزد چاپ نشد و به نام خاطرات رستم شاپور مهر از سوی نشر پاپلی مشهد چاپ شد.

* راهنمای پژوهشهای زردشتی: دنیل شفیلد، ميگل آنخل آندرس تولدو؛ ترجمه :عسکر بهرامی، تهران: فرهنگ معاصر‏‫، ۱۳۹۸پالتویی، ‏‫نه، [۳]، ۱۱۷ ص.

پژوهش کوتاه ولی گویا در باره آثار و منابع زرتشتیان ایران و یزد از جمله تاریخ ، گویش یزد، آثار زرتشتیان یزدی و ...

* راهنمای مسافرت ایران: رستم خره‌گات، بمبئی، بی‌تا، 1935 م، 387 ص، مصوّر، نگاره، نقشه.

|Kheregat' Rustam: Atounist gurde to Iran, Bombay: G,cluridge& co. Lted.1935, 387p.

نویسنده که خود نیز از زرتشتیان بوده، همراه با گزازش ره سپاری خود به یزد، نوشتارهای خوبی دربارۀ زرتشتی‌های یزد دارد. [فهرست توصیفی سفرنامه‌های انگلیسی موجود در کتابخانۀ ملی: محمّد تقی پوراحمد جکتاجی، تهران: کتابخانۀ ملّی ایران، 1355، ص 100].

* رباعیّات خاضع: اردشیر خاضع، بمبئی: [چاپخانۀ رحیمی]، بی‌تا، 64 ص.(چاپ سنگی).

گزیده‌ای از رباعیّات اردشیر خاضع اله آبادی. از مردم زارچ یزد.

* روند تحوّل اجتماعی، اقتصادی زرتشتیان یزد در عصر قاجار: علی‌اکبر تشکّری بافقی، طرح پژوهشی دانشگاه یزد، 1385، رحلی، 150 ص.

این پژوهش، روند اجتماعی اقتصادی زرتشتیان یزد را در دو برش: از سقوط صفویه تا مشروطیّت و از مشروطیّت تا پهلوی یکم را بررسی کرده است.

*زرتشتیان: کتایون مزداپور، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1382، رقعی، 120 ص، مصوّر، نمونه.

از رشته کتاب‌های «از ایران چه می‌دانم؟34» در این کتاب، بانو دکتر مزداپور یزدی، کوشش نموده کوتاه و چکیده‌وار به جستارهایی چون: تحوّلات کیش زرتشتی، ادبیّات زرتشتی در قرن سوم، ارتباط با پارسیان هند، مشارکت در خدمات اجتماعی، گردهمایی ها، انجمن‌ها، پیشه‌ها، باورها، زیارتگاه‌ها، نیایش‌ها و جشن‌های زرتشتیان ایران بپردازد که نشان زرتشتی‌های یزد هم در آن نمودار است.

*زرت‍ش‍ت‍ی‍ان‌ ای‍ران‌ (1) ب‍ه‌ک‍وش‍ش:‌ ک‍س‍را وف‍اداری‌؛ ع‍ک‍س‌ه‍ای‍ی‌ از داری‍وش‌ اف‍س‍ر ک‍ش‍م‍ی‍ری‌... [و دی‍گ‍ران‌]، تهران: ماه ریز، 1381، 95 ص، مصوّر، رنگی.

نگاره‌‌هایی از زرتشتیان ایران و یزد.

*زرتشتیان ایران: بر اساس سرشماری ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵ ش: هارون وهومن، تهران:بهینه فراگیر‏‫، ۱۳۸۸، 432 ص.(فیپا)// برلین: نشر گردون، 1391، 168 ص.

آماری از زرتشتیان ایران از نخستین سرشماری تا سال 1385.

*زرتشتیان ایران پس از اسلام: کتایون نمیرانیان، کرمان: مرکز کرمان شناسی، 1386، 560 ص، مصوّر، نمونه، جدول.

این کتاب در اصل پایان‌نامۀ نویسنده در دورۀ دکتری دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تهران به سال 1381 ش بوده است.

* زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها: مری بویس، ترجمه: عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، چاپ پنجم، 1383، وزیری، 288 ص.

نویسنده در 14 بهره به سیر آیین‌ها و سنّت های این تبار کهن می‌پردازد.

*زرتشتیان شریف‌آباد اردکان یزد، گردآوری و نگارش: شاه بهرام بلیوانی اردکانی؛ ویراستار: فاطمۀ محسن‌زاده، یزد: شهنا‏‫، ۱۴۰۲، وزیری،۳۵۹ ص، مصوّر (رنگی)، عکس، نمونه.

دربارۀ پیشینۀ روستا، انجمن ناصری زرتشتیان شریف‌آباد ، آیین ها و آداب و رسوم و زندگی اجتماعی، زیارتگاه‌ها و دیگر بناهای وابسته به زرتشتیان مانند آب انبار در شریف‌آباد، عقدا و اردکان یزد.

کتابشناسی گزارشی زرتشتیان استان یزد (6)

حسین مسرّت

* خاطرات اردشیر خاضع: اردشیر خاضع، به کوشش: رشید شهمردان، بمبئی: کتاب‌فروشی خاضع، 1363، رقعی، 177 ص// به کوشش: بوذرجمهر پرخیده، تهران: هیرمبا، 1399، رقعی، 128 ص// به کوشش: هما ناطق‏‫؛ زیر نگرش: بزرگمهر لقمان‏‫؛ ویراستار: عبّاس سلیمی ‌آنگیل، تهران: شورآفرین‫،1402، رقعی، 111 ص. (زیر چاپ).

برگرفته از یادبوده‌های نویسنده از زمان زایش به سال 1280 خ در اله‌ آباد رستاق یزد تا سال 1316 خ که هنوز در این روستا زندگی می‌کرده است. نویسنده همراه با یادکرد یادبوده‌های آموزندۀ خود، به اوضاع اجتماعی فرهنگی و آیین‌های اله‌ آباد نیز می پردازد. گویا وی می خواسته در دفتری دیگر خاطرات خود را از سال 1316 تا 1366 خ بازگوید که چرخ روزگار، به او چنین امانی را نداده است. نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک، بخش شناسایی کتاب.

* خاطرات اردشیر زارع: اردشیر زارع، نسخۀ تایپی موجود در کتابخانۀ اردشیر یگانگی تهران، 12 دفتر.

یادبوده‌های مهندس اردشیر زارع (1253- 1318 ش) که زندگی پرفرازونشیبی در دوران ناصری تا پهلوی داشته، بسیار خواندنی است. وی معماری زبردست نیز بوده است. دفتر نخست این کتاب در سال 1399 با گردآوری کیخسرو اردشیر زارع ، به کوشش و افزایش دکتر فریدون جنیدی از سوی نشر بلخ در 310 صفحه چاپ شد.

*خاطرات رستم شاپور مهر: شهریار هیربد، مشهد: پاپلی، 1393، وزیری، مصوّر، 3 ج،204+222+168 ص.

خاطرات نویسنده در سه دفتر؛ دفتر نخست: آوای سر چم، دفتر دوم، جشن در وادی کهن، دفتر سوم، پارسیان، پنج دهه فرهنگ و تمدّن. دربارۀ زندگی، آیین‌ها ‌، تاریخ و فرهنگ زرتشتیان استان یزد. نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک، بخش شناسایی کتاب.

* خاطرات 365 روز یا پاره‌ای از سنّت‌های زرتشتیان از گذشته: جمشید پیشدادی، کالیفرنیا: شرکت چاپ نامحدود،1374 رقعی، 282 ص، مصوّر// خاطرات 365 روز یا خاطرات فرهنگی من ، آمریکا: نویسنده، 1382، ج 2// به کوشش: بوذرجمهر پرخیده ، تهران: هیرمبا، 1404، رقعی، 502 ص.

یادبوده‌های نویسنده (دبیر زبان، سرپرست دبستان‌های زرتشتیان یزد) از شهر یزد از پایان دورۀ قاجار تاکنون را در برمی‌گیرد. خواننده در درون کتاب و در میان خاطرات شیرین نویسنده، با خوی و اندیشه، شیوۀ زندگی، آیین‌ها ‌، گذران زندگی، فراز و نشیب زندگی زرتشتیان یزد از گذشته‌های دور تاکنون آشنا می‌شود.

*خاطرات مالکوم، پنج سال در یکی از شهرهای ایران، ترجمه: علی‌اکبر تشکّری بافقی، تبریز: بهاردخت، 1394، رقعی، 273 ص، مصوّر.

بنگرید: ذیل پنج سال در یک شهر ایرانی.

* خاطرات موبد اردشیر آذرگشسب، به کوشش بوذرجمهر پرخیده.

وی از تبار موبدان یزد بود. این کتاب در دست ویرایش است.

* خاطرات وکیل التولیه (میرزا سید ‌محمّد نوّاب ‌رضوی): سید محمّد رضوی، به کوشش: علی‌اکبر تشکّری بافقی، تهران: سخن، 1388، وزیری،2 ج.

سید محمّد رضوی (1234- 1317 ش)، نمایندۀ دورۀ سوم مردم یزد در مجلس شورای ملی بود. وی تاریخ یزد را از اواخر دورۀ قاجار تا آغاز رضا پهلوی گزارش داده و همراه با پرداختن بسیار به کارها ، یادگارهای زرتشتیان و ستم‌هایی که بر آنان رفته، شده است. ماجرای کشته شدن پرویز شاه‌جهان، تجارتخانۀ جهانیان، ارباب جمشید، تلاش‌‌های رستم دینیار، ارباب کیخسرو زرتشتی ازجملۀ این‌هاست.

* خاطرات هرمزدیار همّتی، به کوشش بوذرجمهر پرخیده.

این کتاب در دست ویرایش است.

* خانه‌های زرتشتی یزد: میترا رئیسی، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد دانشکدۀ معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی 1377-1375، استاد راهنما: دکتر محمّد رازجویان، بیاضی، 2 دفتر، نزدیک به 350 ص، مصوّر.

از پایان‌نامه‌های کمیابی است که تاکنون دربارۀ خانه‌های زرتشتی نوشته‌شده. پژوهشگر آن که خود زرتشتی بوده، خانه‌های زرتشتیان برزن‌های اهرستان، خرمشاه، قاسم‌آباد و مانند آن را بررسی کرده است.

*خشت بر خشت: چشم‌اندازی از میراث فرهنگی زرتشتیان یزد ؛ عکس‌هایی از زریر نجمی، تهران: فروهر، 1388، 81 ص، مصوّر// تهران :‏‫‏‏ بَرسَم‏‫، ویرایش سوم، ۱۳۹۸، 146 ص، مصوّر (بخشی‌رنگی).

«خشت بر خشت کتاب عکس است. کتابی است دربارۀ بناهای قدیمی زرتشتیان یزد که هنوز سالم هستند و از آن ها استفاده و مراقبت می‌شود و همچنین آن هایی که با بی‌مهری تخریب یا رها شده‌اند. تلاش برای عکس‌های این کتاب از سال 1375 خورشیدی آغاز شد. این کتابِ 146 رویه‌ای از 137 عکس بهره گرفته‌است.کتاب خشت بر خشت دارای چهار فصل نیایشگاه‌ها، فضای داخلی در بافت مسکونی، فضای خارجی خانه‌ها و وسایل خانه و ابزار است.

* خورشید ایران، یزد: نگاره گر: نیکول فریدنی، پژوهش، هوشنگ فتحی، تهران: دفتر انتشارات کمک‌آموزشی وزارت آموزش‌وپرورش، 1376، بیاضی، 348 ص، مصوّر.

نیکول فریدنی را همۀ نگاره گران برجستۀ ایران با نگاره‌های هنرمندانه وی می‌شناسند. گزینش وی برای چهره‌نگاری از شهر تاریخی یزد، نشان از تلاش والای فراهم‌کنندگان این دفتر دارد. وی ده‌ها نگاره و پوستر از این سرزمین تاریخی فراهم و چاپ نموده و کمتر کسی است که با دیدن این نگاره‌های زیبا در اندیشۀ ره سپردن به یزد نباشد. از درون این گزیده، چندین نگاره از بناهای تاریخی، دینی و برخی ویژگی‌های گروهی زرتشتیان یزد دیده می‌شود.

* دادگاه چم: نسیم علی‌پور، تهران، سمیرا، 1384، وزیری، 196 ص، مصوّر.

کتابی در شش بهره درزمینۀ معماری آرامگاهی و شیوه‌های دخمه‌گذاری نزد زرتشتیان ایران و یزد. بخش‌های کتاب بدین سامان است: 1- ادیان در ایران باستان 2- مختصری از تاریخ زرتشتیان از ساسانیان تا عصر حاضر 3- شیوه‌های تدفین در میان زرتشتیان 4- نگاهی گذرا به جغرافیای یزد و آثار معماری آن. 5- معماری آرامگاهی 6- نکاتی در حفاظت و مرمّت مجموعه بناهای چم.

* دارالعبادۀ یزد و اقلیّت‌های دینی زرتشتی، کلیمی و مسیحی در دورۀ پهلوی و جمهوری اسلامی ایران: سید منصور امامی‌میبدی؛ با همکاری مدیریت امور پردیس‌های استانی دانشگاه فرهنگيان یزد، یزد: ‏‫دانشگاه آزاد اسلامی‏‫، واحد یزد، ‏‫۱۳۹۹.، وزیری، ۳۰۵ص، مصوّر.

برررسی پیوندهای احتماعی گروه های دینی با جامعۀ اسلامی ایران در هشت فصل.

* داستان جاوید: اسماعیل فصیح، تهران: امیرکبیر، 1359، رقعی، 271 ص.

سرگذشت داستان‌گونۀ جاوید، جوانان زرتشتی یزدی است که به همراه عمویش موبد بهرام برای جستجوی فیروز، پدر جاوید راهی تهران می‌شوند. نویسنده که خود چندین بار به یزد آمده و با زرتشتی‌های یزد آشنا شده، به بازتاب اندیشه های اجتماعی و رفتاری و فرهنگی تبار کهن زرتشتی یزد پرداخته است.

* داستان رز و دشت سپیدار، یادنامه‌ای از نیاکان: شهریار هیربد، مشهد: پاپلی، 1396، وزیری، 160 ص، مصوّر.

گزارشی از بزرگان زرتشتی روستاهای زرتشتی نشین استان یزد، دخمه‌ها، پیرانگاه‌ها و آب‌انبارها.

* دانشنامۀ مزدیسنا: جهانگیر اشیدری، واژه‌نامه توضیحی آئین زردشت، تهران: مرکز، چاپ سوم، 1383، وزیری، 515 ص.

کتابی پایه و فراگیر برای هر ایرانی دوستدار تاریخ و فرهنگ کهن خود. نویسنده در این دفتر، هزاران نام، واژه، گزاره و پنداره که به‌گونه‌ای با آیین زرتشت پیوند دارد و بخش شایانی از فرهنگ ایران باستان را در خود دارد، با چینش الفبایی، همراه با آوانویسی، گزارش و روشن کرده است. فراوانی منابع نویسنده، نشان از ژرف‌نگری وی در زمان‌هایی دارد که دست‌اندرکار گردآوری این کتاب بوده است.

کتابشناسی گزارشی زرتشتیان استان یزد (5)

حسین مسرّت

* تاریخ زرتشتیان، فرزانگان زرتشتی: رشید شهمردان، تهران: فروهر، 1363، وزیری، 78 ص، جدول، مصوّر.

از کارهای به‌یادماندنی روانشاد شهمردان در زمینة زندگی‌نامه‌هاست وی از درون هر کتاب خطّی و چاپی، آگاهی‌های خوبی را گردآورده و کتاب را به گونة منبعی دست یکم درآورده است. نویسنده در بخش نخست به گزارش چگونگی زرتشتیان و آمار آن‌ها در ایران پرداخته و سپس در بخش‌های دیگر به گزارش زندگی و تلاش‌های شمار بسیاری از بزرگان بهدینان مانند یزدی‌ها پرداخته است. این کتاب در سال 1340 به نام فرزانگان زرتشتی چاپ‌شده بود.

*تاریخ زرتشتیان کرمان در این چند سده: جمشید سروش سروشیان، با مقدّمۀ محمّدابراهیم باستانی پاریزی، کرمان: نویسنده، 1371، وزیری، ج 1، 216 ص، مصوّر.

زنده‌یاد سروشیان (1293 – 1377خ) به شَوند آگاهی خوبی که از پیشینۀ زرتشتیان ایران و پیوندهای تباری زرتشتیان یزد و کرمان داشت، به سندها و رویدادهای یزد و نیز بزرگان زرتشتی یزد می پردازد.

* تاریخ یزد یا آتشکدة یزدان: عبدالحسین آیتی تفتی، یزد: [گلبهار]، 1317، وزیری، 434 ص، مصوّر// به کوشش و پژوهش: حسین مسرّت، یزد: اندیشمندان یزد، 1404، وزیری،؟؟؟ ص، مصوّر.

واپسین تاریخ فراگیر یزد است که به سال 1317 نوشته‌شده و نویسنده آن جابه‌جا دربارة زرتشتیان یزد سخن می‌گوید. مانند: کتابی زرتشتی دربارة یزد (ص 23) دربارة یزدگردی‌ها و بناهای آن در یزد، کاخ بلاسگرد، وردان روز، قلعۀ اسدان (ص 39- 38)، ابنیة اتباع کیان و ساسان در توابع یزد (ص 39) و بنگاه‌های فرهنگی زرتشتیان یزد (418- 412) و... می پردازد.

*تجلّی باورها در خانه‌های زرتشتیان یزد: طاهرۀ شیشه‌بری، سید احمد سیدعلی زاده، یزد: امیر سیدعلی زاده، چاپ چهارم، 1400(چاپ یکم، 1392 ) ،رقعی، 88 ص، مصوّر.

با نگرشی بر معماری، یادگارهای تاریخی و آیین‌ها و روش اجتماعی زرتشتیان یزد.

* تحقیق و تفحّصی دربارۀ روستای قاسم‌آباد یزد ازنظر تاریخی، جغرافیایی و انسانی از بدو بنیاد تاکنون: سهراب اختری، تهران: نویسنده، 1390، رقعی، 152 ص، مصور.

آداب و رسوم خاطرات نویسنده، بناها ، بزرگان و پیشینۀ این روستای کهن که از سوی حاج ابوالقاسم رشتی، بازرگان سرشناس دورۀ قاجار بنیان‌گذاری شده است، اکنون به شهر یزد چسبیده و یکی از برزن‌های یزد است.

*تحقیقی پیرامون اماکن زیارتی و سکونت‌گاه‌های زرتشتیان یزد، ابوالقاسم زارع بزک‎آبادی، پژوهش موجود در سازمان مدیریّت و برنامه‌ریزی استان یزد، 1380، رحلی، 102 ص.

نویسنده در بخش‌های گوناگون این پژوهش، بافت زیستگاه زرتشتی‌نشین، نیمه‌شهری و شهری. بافت برزن‌ها و خانه‌های زرتشتی‌نشین و نیز گزارش زیارتگاه، پیرانگاه، دخمه، پذیرشگاه، آتشکده، آتشگاه و دیگر بناهای دینی و ورجاوند زرتشتیان یزد را بدون یادکرد مأخذ، گردآوری و رونویسی نموده است. همچون بخش دخمه‌های زرتشتیان یزد (ص 82- 73) که آن را همه از کتاب یزد، یادگار تاریخ، نوشتۀ حسین مسرّت بازگفته و نامی از سرچشمۀ خود نبرده است. هرچند در پایان، کتاب‌نامة خود را آورده، ولی در نوشتار کتاب، نشانی نداده است.

*تحقیقی پیرامون جهان‌بینی و آداب‌ورسوم زرتشتیان یزد: ابوالقاسم زارع بزک‌آبادی. پژوهش موجود در سازمان مدیریّت و برنامه‌ریزی استان یزد، 1380، رحلی، 108 ص.

در این پژوهش سازمانی که در شمارگان کم فراهم شده، برجسته‌ترین آیین‌ها و جشن‌های زرتشتیان ایران را بررسی کرده است. البته این پژوهش به‌هیچ‌وجه میدانی نیست و تنها رونویسی منابع است.

*تذکرۀ سخنوران یزد (ش‍ام‍ل‌ ت‍ذک‍رۀ ش‍ع‍رای‌ م‍ت‍ق‍دّم‍ی‍ن‌ و م‍ع‍اص‍ری‍ن‌ ی‍زد و ن‍ائ‍ی‍ن‌ و ج‍ن‍دق‌): اردشیر خاضع، [ب‍ا پ‍ی‍ش‍گ‍ف‍ت‍ار: س‍ع‍ی‍د ن‍ف‍ی‍س‍ی‌]؛ [دی‍ب‍اچ‍ه‌: م‍ح‍مّ‍د دب‍ی‍رس‍ی‍اق‍ی‌]، بمبئی: کتاب‌فروشی خاضع، 1341، وزیری، ۲ ج‌. (در ی‍ک‌ م‍ج‍ل‍د)، 510 + 356 ص، مصوّر.

زنده‌یاد خاضع افزون بر راه‌اندازی کتاب‌فروشی خاضع که سال‌ها تنها جایگاه خرید کتاب‌های فارسی در هندوستان بود، دست به چاپ کتاب‌هایی مانند: سام‌نامه (خواجوی کرمانی) پندنامه ملاّ فیروز، تذکرة نتایج الافکار، رباعیّات سرمد کاشانی، مینو خرد، کلیّات دو دفتری نسیم شمال و... بوده و خود نیز با پیگیری و تلاش، کامیاب به چاپ تذکره‌ای فراگیر از زندگی‌نامه و نگارۀ سخنوران یزد در آن‌سوی ایران شد. با نگرش به‌دشواری های دست‌یابی به کتاب‌ها در آن روزگار و نبود امکانات امروزی، می‌توان پی به بزرگی و سترگی کار خاضع برد؛ که چگونه زندگی‌نامۀ نزدیک به 432 نفر از سخنوران یزد را گردآوری و چاپ نموده است؛ که در این میان زندگی و سرودۀ شمار فراوانی از سخنوران زرتشتی یزد نیز دیده می‌شود.

نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک، بخش بزرگان و بخش شناسایی کتاب.

* ترجمۀ دو فقره نطق پشوتن مارکار در یزد، بمبئی: بی‌نا [هوشنگ ‌جی انکلساریا]، بی‌تا، 18 ص.

نام گویاست.

*تعاملات اقلیّت‌های دینی یزد در دورۀ قاجار: حمیدرضا شمس اسفندآبادی، یزد: اندیشمندان یزد، 1396، وزیری، 420 ص، مصوّر.

کتاب که پیش‌تر پایان‌نامۀ نویسنده بوده در شش بهره سامان‌یافته که بخش چهارم آن ویژۀ زرتشتیان یزد با نگرشی بر درون مایۀ سفرنامه و کتاب‌های نوشته شده است.

*تفاوت خانه‌های کویری با خانه‌های زرتشتیان یزد: سید احمد سیدعلی زاده یزد: سیدعلی زاده، 1394، رقعی، 96 ص، مصوّر.

شالوده و نقشۀ معماری خانگی زرتشتیان و پاتوق‌های آنان.

*توصیف ساختمان فعل در گویش بهدینان مرکز شهر یزد، میترا پولادی ‌درویش، پایان‌نامة کارشناسی ارشد زبانشناسی دانشگاه آزاد اسلامی تهران، واحد مرکزی، استاد راهنما: دکتر ویدا شقاقی، 8-1379، رحلی، 205 ص.

این پایان‌نامه در پنج بهره همچون: مقدّمۀ پژوهش، توصیف واجی و ویژگی‌های گویش بهدینان، ملاحظات نظری، توصیف ساختمان فعل در گویش بهدینان، دستاورد و پیشنهادهای تحقیق، همراه با واژگان زبانشناسی، سامان‌یافته است.

*تئاتر زرتشتیان ایران (1300-1357): نسرین خنجری، تهران: افراز، 1395، 408 ص، مصوّر، نگاره، نمونه.

گذری بر تاریخ نمایش و اجرای آن در نزد زرتشتیان ایران. وی فرزند خداداد خنجری است.

* جامع مفیدی: محمّدمفید مستوفی بافقی، تهران: اسدی، 1340، ج 3، وزیری، 642 ص.

از منابع کمیابی است که آگاهی‌های خوبی دربارۀ زرتشتیان یزد پیش از صفوی و در دورۀ صفوی به‌ویژه کلانتران آن دارد.

* جشن‌های آب: هاشم رضی، تهران: بهجت، 1383، وزیری، 35 ص.

بخش نخست همان کتاب «گاه‌شماری و جشن‌های ایران باستان» و درست‌تر آن‌که چهارمین ویرایش، پیرایش و افزایش آن است که ویژۀ جشن‌های نوروز، پیشینۀ تاریخی آن تا به امروز، جشن تیرگان، آب‌پاشان، آب‌ریزگان، همراه با گزارش‌هایی دربارۀ آیین‌های ملّی و دینی زرتشتیان است. ص 124- آتش بام کردن در یزد، ص 134-132 نوروز در زرتشتیان یزد.

* جشن‌های آتش: هاشم رضی، تهران، بهجت. چاپ دوم، 1383، وزیری، 224 ص.

بخش دوم همان کتاب «گاه‌شماری و جشن‌های ایران باستان» است که ویژۀ جشن مهرگان، چلّه، شب یلدا، جشن سده، پنجه و چهارشنبه‌سوری است. این کتاب نیز چهارمین ویرایش کتاب گاه‌شماری است. امید که این دانشی مرد، دیر پاید و همچنان بر استواری کارش بیفزاید، ص 49-48 جشن مهرگان در یزد و کرمان: ص 152-145 جشن هیزم بو در شریف‌آباد اردکان یزد.

* [چم]: میترا کیخسرویان، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد رشتۀ معماری دانشگاه آزاد اسلامی تهران، 1383. [نقل از: دکتر کتایون مزداپور].

*چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد: محمّدسعید جانب اللهی، تهران: هم پا، 1394، وزیری، 280 ص، مصور، ج 6.

دفتر ششم این کتاب ویژۀ آیین‌های گذر و نظام خویشاوندی است که گفتارهای 29 تا 32 ویژۀ حسن‌آباد و مزرعه کلانتر میبد با نام‌های: تولد، ازدواج، مرگ، ادبیّات مرگ، مراسم مرگ‌ومیر زرتشتیان است.

*حیات اجتماعی اقتصادی زرتشتیان یزد در عصر قاجار: مرتضی نیک‌روش، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد ایران‌شناسی دانشگاه یزد، رحلی.

نام، گویاست.

* حیات موسیقی زرتشتیان [یزد]: نیلوفر صالحی تفتی، پایان‌نامۀ کارشناسی گروه موسیقی دانشکدۀ هنرهای زیبا دانشگاه تهران، استاد راهنما: دکتر هومان اسعدی، 83-1382، رحلی، 200 ص.

نخستین کار جدّی دربارۀ موسیقی زرتشتیان ایران و یزد که در چهار بهره فراهم آمده است: 1- موسیقی و نظام باورها در فرهنگ زرتشتیان 2- ساختار اجتماعی موسیقی در جامعۀ زرتشتیان 3- فرهنگ مادّی و موسیقی 4- کارگاه موسیقی فرهنگ زرتشتیان. چه خوب بود این پایان‌نامه چاپ می‌شد.

* خاطرات ارباب کیخسرو شاهرخ: کیخسرو شاهرخ، به کوشش: شاهرخ شاهرخ و رایشنا رایتر: ترجمه: غلامحسین میرزا صالح، تهران: مازیار، 1382، رقعی، 119 ص.

کتاب در پنج بهره به جستارهایی چون: کیخسرو شاهرخ (1254 – 1319 خ) و جامعۀ زرتشتیان، خانواده، فعّالیّت‌های سیاسی، اجتماعی و سخنرانی‌های وی در دوره‌های دوم تا دهم مجلس شورای ملّی در دفاع از حقوق مردم ایران به‌ویژه زرتشتیان می‌پردازد. شاهرخ از زرتشتیان کرمان بود، ولی نقش وی در پیشبرد و پیشرفت برنامه‌های گروه زرتشتی ایران و یزد بر کسی پوشیده نیست. شاهرخ سالیان سال تا دم جان سپردن، تنها تکیه‌گاه گروه زرتشتیان ایران بود. برگ‌های بسیاری از کتاب ویژۀ بهدینان یزد است.

کتابشناسی گزارشی زرتشتیان استان یزد (4)

حسین مسرّت

* پارسیان هند: امیر امیرگان، قم: انتشارات شهید کاظمی، ‏‫۱۴۰۱، رقعی، ۱۳۷ص.

چنانکه روشن است بخش بزرگ و تاثیر گذار پارسیان هند را زرتشتیان یزدی کوچنده به آنجا دربرمی گیرد که نقش بزرگی در اقتصاد و سیاست هند دارند.

* پرستشگاه‌های زرتشتیان: رشید شهمردان، بمبئی: سازمان جوانان زرتشتی بمبئی، 1346، رقعی، 303، مصوّر.

چنانکه روشن است هر کتابی که دربارۀ زرتشتیان ایران باشد، بی‌گمان نیمی از آن دربارۀ یزد است. چنانکه که از درون کتاب نامبرده آگاهی‌هایی از هفت آتشکدة بهرام گور، در بین راه یزد و کرمان (ص 36- 35) فرار دستور کاوس با آتش به یزد (69) آتش ورجاوند در مهرها (65) گونۀ آتشکده‌ها (101-100) در مهر زیر ریگ، پیر مهر ایزد نرسی‌آباد، دیه‎های قدیم یزد پیش از اسلام (158- 155) پیران و زیارتگاه‌ها (170-158) آتشکده‌ها، در مهر دیه‌ها، دخمه‌ها، پذیرشگاه‌های پارسیان در یزد و آموزشگاه‌های زرتشتیان یزد دیده می‌شود؛ و نیز آگاهی‌هایی ناب و دست یکم که برای نخستین بار چاپ‌شده است.

* پشوتن، نشریۀ گروه زرتشتیان ایران. (اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، چهار) نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک ، بخش مطبوعات.

* پنج سال در یک شهر ایرانی: ناپیر ملکم، لیدن، 1905 م. Five years in Persian Town

گزارشی از پنج سال باشندگی این کشیش انگلیسی در شهر یزد و گزارشی از اوضاع اجتماعی، اقتصادی مردم آن روزگار یزد، (دورۀ قاجار) به‌ویژه زرتشتیان. در یکی از نقاشی‌های کتاب نگاره‌ای از یک زرتشتی کشاورز و شیوۀ پوشش او دیده می‌شود. (یادگارهای یزد، ج 35:2) این کتاب در سال‌های 1394 تا 1395 با سه ترجمه از آقایان: دکتر علی محمّد طرفداری منشادی (به نام: سفرنامۀ یزد، یزد: مهرپادین، 1394و 1401)، دکتر علی‌اکبر تشکّری بافقی (به نام: خاطرات مالکوم، تبریز: بهاردخت، 1394) و دکتر جلال گلشن یزدی (پنج سال در یک شهر ایرانی، یزد: اندیشمندان یزد،1395، وزیری، 224 ص، مصوّر) هر سه در شهر یزد راهی بازار کتاب شده است.

*پندارها، دارندۀ ‌امتیاز: گشتاسب کرمانی، س 1، ش 1 (15/3/1331) تا س 1، ش 12 (15/3/1332).

نشریۀ ماهانه‌ای بود که به صاحب‌امتیازی گشتاسب کرمانی و سردبیری کیخسرو گبل و زیر چتر سازمان جوانان زرتشتی یزد و با همکاری گروهی از نویسندگان و اندیشمندان زرتشتی یزد به گونة پی‌درپی چاپ می‌شد. مهنامه دربردارندۀ گفتارهای ارزندة ادبی، هنری و تاریخی بود و گهگاه با چکامه‌ها و چامه‌هایی نغز آراسته می‌شد. چاپ رشته گفتارهای خدمتگزاران فرهنگ یزد، کاری نیک بود که در آن گزارش زندگی و کارهای این بزرگان می‌آمد. شماره نخست آن با نام پندار چاپ می‌شده است. نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک، بخش مطبوعات.

*پیرانگاه های کوهستانی زرتشتیان یزد: فاطمۀ دانش یزدی و علیرضا حصار نوی، پژوهش موجود در سازمان میراث فرهنگی یزد، 1381، رحلی، 61 ص، مصوّر، رنگی.

پژوهشی فراگیر دربارۀ پنج پیرانگاه: پیر هریشت، پیر نارکی، پیر چک‌چک، پیر نارستانه و پیر پارس‌بانو که در آن همگام با بررسی پیشینۀ سنگ نبشته‌‌ها، ویژگی معماری و بناهای وابسته، با نمایش نگاره‌‌های خوب و گویا کار این دو تن از کارشناسان تاریخ و باستان‌شناسی میراث فرهنگی یزد را ارزشی دوچندان داده است.

* پیر سبز، زیارتگاه زرتشتیان: اردشیر آذرگشسب، تهران: کانون زرتشتیان شریف‌آباد، مقیم مرکز، 1347، رقعی، 40 ص.

گزارشی دربارة پیر سبز چک،‌چک (چک، چکو).

*پیک کنکاش موبدان تهران، تهران، اردیبهشت 1359 تا دی 1364.

نشریۀ دینی و تحلیلی موبدان تهران که گزارش‌هایی از موبدان یزد را هم دارد. (اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران: چهارده)

* پیک کنکاش موبدان یزد.

نشریۀ دینی و تحلیلی موبدان یزد. (تاریخ پهلوی و زرتشتیان:469)

*پیک مزدیسنان.

نشریۀ گروه زرتشتیان ایران. (تاریخ پهلوی و زرتشتیان:469)

*پیوند مهرگان: شهریار هیربد، قم: بقیه العتره، 1384، رقعی 80 ص، مصوّر.

کتاب نگاهی گذرا دارد بر آیین و پیوند زن و شویی در نزد زرتشتیان ایران به‌ویژه یزد. نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک، بخش شناسایی کتاب.

* تاریخ اجتماعی زرتشتیان یزد: علی‌اکبر تشکّری بافقی، کالیفرنیا: مرکز ایران‌شناسی دانشگاه کالیفرنیا – ارواین، 3 ج.

کتاب در سه بخش با چینش زیر سامان‌یافته است: 1-از ورود اسلام تا تشکیل انجمن ناصری زرتشتیان یزد 2- از تأسیس انجمن ناصری تا سقوط سلسلۀ قاجار 3- از برآمدن رضاشاه تا انقلاب اسلامی.

*تاریخ اقتصادی ایران: چارلز عیسوی، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: گستره، 1362، وزیری،653 ص.

برگ‌های فراوانی از آن دربارۀ یزد و بزرگان یزد به‌ویژه زرتشتیان است و رویۀ 95 تا 100 هم ویژۀ گروه زرتشتیان بوده و چنانکه گفته ‌شده در سال 1814 م آمار زرتشتیان ایران 7200 نفر بوده که 6660 نفر در یزد، 450 نفر در کرمان و 50 نفر در تهران بوده‌اند. (ص 96)

*تاریخ بیداری ایرانیان: میرزا محمّد ناظم الاسلام کرمانی، به کوشش: علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران: آگاه و نوین، چاپ چهارم، 1362، ج 1 و 2، 700+617 ص.

یکی از منابع بسیار ارزنده دربارۀ تاریخ مشروطیّت ایران که نویسندۀ راستگوی آن به درستی رخدادهای تاریخی و نشان زرتشتیان در پیشبرد این جنبش پرداخته است.

* تاریخ پهلوی و زرتشتیان: جهانگیر اشیدری، تهران: ماهنامة هوخت، 1355، وزیری، 488 ص، مصوّر.

بخش بزرگی از این کتاب ویژة تاریخچة بنگاه‌های فرهنگی و آموزشی، انجمن‌ها، بناهای نیک، فرهنگ، ادب و هنر و بزرگان زرتشتی یزد است. این کتاب به‌جز نگاره‌‌های ناب، اسناد تاریخی خوب هم دارد.

* تاریخچۀ اله‌ آباد رستاق شهرستان یزد: اردشیر خدارحم مرزبان اله ‌آبادی «خاضع»، بمبئی: بی‌نا، 1333، جیبی، 80 ص// به کوشش: حسین مسرّت، تهران: هیرمبا (گنجینۀ کتاب وهبیز، 13)، 1403، رقعی، 166ص، مصوّر، رنگی.

نویسنده، پیشینۀ زادوبوم خود را در سیزده بخش با چینش زیر سامان داده است. 1 و 2- افسانه‌ای درباره نابودی اله ‌آباد کهن 3- چگونگی روان شدن آب قنات اله ‌آباد کنونی 4- یادکرد خسرو مهربان 5- ویرانی قنات ده 6- خرید پوکة قنات نصرت‌آباد 7-9 بناهای ده، مانند: پرستشگاه، دبستان، دخمه و آب‌انبار عصرآباد 10- موقعیّت جغرافیایی 11،12، 13- رادمردان ده.

نویسنده آگاهی از برخی بناهای تاریخی روستا می‌دهد که در کتاب پرستشگاه زرتشتیان و یادگارهای یزد نامی از آن نیست. نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک، بخش شناسایی کتاب.

* تاریخچۀ سی سالة بانک ملّی ایران 1327- 1307، تهران بانک ملّی ایران، 1338، رحلی، 42 + 320 ص.

دربارة نشان بازرگانان برجستۀ زرتشتی و بنگاه‌های آنان مانند: تجارتخانۀ جهانیان (ص 51- 50) تجارتخانۀ جمشیدیان (52- 51) در بنیان‌گذاری بانکداری در ایران.

*تاریخ روابط پارسیان هند و زرتشتیان ایران: فرهاد صبوری فر، تهران: فروهر، 1395، 279 ص.

همواره یکی از گروه‌های بزرگ پارسیان هندوستان که کارهای بزرگی هم برای آبادانی و پیشرفت این کشور داشته‌اند. زرتشتیان یزد بوده است و این روابط کماکان برپاست. آن گروه یادگارهای نیکی را در یزد هم برجای نهاده‌اند.

*تاریخ زرتشتیان ایران: مانکجی لیمجی هاتریا ، پژوهش و نوشته: هاشم رضی، تهران: بهجت، 1394، وزیری، 913 ص، نمونه.

کتاب نگرشی دارد به چگونگی اوضاع اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی زرتشتیان ایران و یزد در دورۀ قاجاریه ، همراه با روند مهاجرت ایرانیان زرتشتی به هندوستان.

* تاریخ زرتشتیان پس از ساسانیان: رشید شهمردان، [تهران]: بی‌نا [چاپخانۀ راستی]، 1360، رحلی، 502 ص، مصوّر.

فراگیر‌ترین تاریخ و سرگذشت زرتشتیان ایران همراه با گزارش کارهای نیک و شایستۀ فرهنگی، اجتماعی و سیاسی است.این کتاب نیز از یادگارهای جاودانی شهمردان ( 1284 – 1362 خ) بوده که سال‌هاست تنها سرچشمۀ آشنایی همگان با فراز و نشیب زندگی زرتشتی‌هاست. نویسنده پس از بررسی صدها کتاب تاریخی، اجتماعی و بهره‌وری از سندهای ارزشمند تاریخی به گردآوری و انجام این کتاب دست یازیده و شاید نیمی از کتاب وابسته به تاریخ زرتشتیان یزد است. در بخش‌های گوناگون کتاب، شهمردان گزارشی از بناهای تاریخی، بزرگان، بنگاه‌های نیکوکاری، فرهنگی و اجتماعی زرتشتیان استان یزد را برشمرده است. ژرف‌اندیشی نویسنده در چندوچون رویدادهای تاریخی و گردآوری رخدادهای این گروه کهن، شایستة سپاسگزاری است. سال‌هاست نیاز به باز چاپ دارد.

کتابشناسی گزارشی زرتشتیان استان یزد (3)

حسین مسرّت

* اندرزهای پهلوی: آذرباد مهراسپندان و خسرو قبادان، ترجمه: اردشیر آذرگشسب، تهران: بی‌نا، [1356]، رقعی، 90 ص.

اندرزنامه‌ها دستورنامه‌هایی هستند برای پیروان کیش‌های دینی از برای بهتر زیستن و پاسداشت پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک و گسترش آیین بهی و نیکی و نیک‌اندیشی در بین آفریدگان خداوند یکتاست. ازاین‌رو در این بخش جای گرفت که دستاورد ذوق و هنر یک موبد یزدی در برگردان این دو اندرزنامۀ کهن به زبان پهلوی هستند.

* اندیشۀ ما، نشریۀ سازمان جوانان زرتشتی.

گفتارهایی دربارۀ بزرگان زرتشتی یزد دارد. (تاریخ پهلوی و زرتشتیان:469).

* انقلاب ایران: ادوارد جی گرانویل براون، ترجمه: احمد پژوه، تهران: معرفت، چاپ دوم، 1338، وزیری، 810 ص، مصوّر/ انقلاب مشروطیّت ایران، ترجمه: مهری قزوینی، ویراستار: سیروس سعدوندیان، تهران: کویر، 1370، وزیری، 392 ص.

دربارۀ نشان زرتشتیان به‌ویژه بازرگانان نامی آن مانند برادران جهانیان و برادران جمشیدیان در پیروزی جنبش مشروطیّت و ستم‌هایی که بدانان می‌رفت. آگاهی خوبی دارد. احمد پژوه یادداشت‌های خوبی در برگردان خود آورده است.

* ایرانشاه، تاریخچۀ مهاجرت زرتشتیان به هندوستان: ابراهیم پورداوود، بمبئی: انجمن زرتشتیان ایرانی بمبئی، 1305 خ، وزیری 26 ص، مصوّر/ بازچاپ در ایران، بی‌تا.

نویسنده پس از گزارش تاریخچۀ کوچ این گروه پس از پیدایش اسلام که بخشی از آن‌ها از یزدیان هستند، نگاره‌‌هایی از بزرگان زرتشتی و بناهای نیک آنان در جهان چاپ نموده است.

* ایران و قضیّۀ ایران: جرج. ن.کرزن، ترجمه: غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ سوم، 1367، وزیری، 2 ج، 828 + 805 ص.

دربارۀ آمار، سر و سامان اقتصادی و اجتماعی و دشواری‌های زندگی زرتشتیان در دورۀ قاجار، سرچشمۀ خوبی است. ص 259- 290 هم دربارۀ زرتشتیان یزد است.

*ای صبا با ساکنان شهر یزد از ما بگوی؛ عبدالجبار قرائی تفتی، تهران: نص، ویرایش دوم 1378، رحلی، 160 ص، مصوّر، رنگی.

گزیده‌ای از ده‌ها نگارۀ زنده و گویا که برخاسته از ذوق و پشتکار نگاره گر آن زنده‌یاد قرائی است، در بخش سوم این کتاب 11 نگارۀ تمام‌رنگی از بناهای تاریخی زرتشتیان یزد دیده می‌شود.

* بالأخره به یزد برمی‌گردم: خسرو باستانی‌فر، کالیفرنیا، شرکت چاپ نامحدود، 1375، رقعی، 269 ص، مصور.

یادبوده‌های شیرین و خواندنی نویسنده از روزگار زندگی در یزد که با تاریخ، فرهنگ، شیوۀ زندگی، گذران روزها، بازی‌ها، سروده‌ها، مثل‌ها و دیگر جنبه‌های زندگی زرتشتیان یزد همراه شده است. نویسنده در بخش دوم، به نام‌آوران فرهنگ زرتشتی، گوشه‌ای از تاریخ زرتشتیان، اسرار کوشک، سفرنامۀ مرزبان و سروده‌های خود پرداخته است. نوشتارهای این کتاب پیش‌تر در ماهنامۀ فروهر به گونۀ پی‌درپی با نام ساختگی ب. آشنا چاپ‌شده بود، نگاره‌‌های گویا، نثر روان و دلکش نویسنده از ویژگی‌های دیگر این کتاب است. بخش‌هایی از این یادداشت‌ها در کتاب یزد در سفرنامه‌ها، ج 2: 137-40 آمده است.

* بحثی دربارۀ موسیقی زرتشتیان یزد: ریموند میرزا، (The HOUSE OF SONG RIAMOND MIRZA)

گفتگو با چند تن از موبدان ایران، مانند موبد کورش نیکنام در این کتاب آمده است. (میترا پولادی ‌درویش).

*برج سکوت: رؤیا شینی غلامپور، تهران: سمیرا،1395، وزیری، 328 ص، مصوّر.

گزارشی از معماری دخمه‌های مانکجی لیمجی هوشنگ هاتریا و گلستان بانو در یزد. در هشت بهره و چند پیوست.

* بررسی اخلاق کار در بین زرتشتیان و مسلمانان شهر یزد: حمیدۀ باقریان خرانقی، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد رشتۀ شیعه شناسی گرایش جامعه‌شناسی دانشگاه یزد، استاد راهنما دکتر محسن سعیدی مدنی، 1395، رحلی.

چنانکه شهره است مردمان یزد سخت‌کوش و کاری هستند.

* بررسی اسم در زبان دری: پریزاد بزرگ چمی، استاد راهنما: دکتر یدالله ثمره. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان‌شناسی همگانی دانشگاه تهران، سال 1353-1352، رحلی،؟.

این پایان‌نامه به بررسی فشردۀ ساختمان آوایی اسم در زبان دری، ساختمان صرفی اسم و ساختمان اسم ازنظر نحوی در جمله می‌پردازد. (میترا پولادی‌ درویش).

*بررسی تعاملات اقلیّت های دینی یزد در دورۀ قاجار: حمیدرضا شمس اسفندآبادی، پایان‌نامۀ دکترای رشتۀ تاریخ اسلام دانشگاه آزاد اسلامی نجف‌آباد، 1395، رحلی 400 ص.

بهرۀ چهارم این پایان‌نامه ویژۀ زرتشتیان یزد است. این پایان‌نامه در سال با 1396 با نام «تعاملات اقلیّت های دینی یزد در دورۀ قاجار» چاپ شد.

*بررسی ساختمان دستوری گویش بهدینان شهر یزد: فرانک فیروز‌بخش، تهران: فروهر، بی‌تا، وزیری، 133 ص.

نویسنده پس از پیش گفتاری دربارۀ روش پژوهش، پیشینۀ پژوهش دربارۀ گویش بهدینان و جایگاه تاریخی و جغرافیایی زبان دری زرتشتی (گویش بهدینان)، در دو بهره، ویژگی‌های دستوری، صرف و جمله را در گویش زرتشتیان یزد بررسی کرده است. (ص 18-11) و در پیوست‌های کتاب، ضرب‌المثل‌ها، اصطلاحات، واژه‌های زبانشناسی و کتاب‌نامه آورده است.

* بررسی موسیقی آئینی زرتشتیان استان یزد، نغمۀ مهرگان: مژگان جعفری منصورآبادی، اردکان: آرتا کاوا، 1384، رحلی، 122 ص، مصوّر.

نویسنده در هفت بهره، پیشینۀ موسیقی، موسیقی‌های جشن و سوگ‌ها، عرفان و موسیقی، واژه‌ها و زبانزدهای آن را بررسی نموده است. نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک، بخش شناسایی کتاب.

* بررسی و توصیف زبان‌شناختی گویش زرتشتیان شریف‌آباد اردکان یزد: مهرداد قدردان، پژوهش برای ادارۀ کلّ فرهنگ و ارشاد استان یزد. 1384// بررسی زبان‌شناختی و دستوری گویش زرتشتیان شریف آباد اردکان یزد : مهرداد قدردان، شیراز: رخشید، 1386، ۱۷۵ ص، نگاره، جدول، نمودار.

نام گویاست. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد رشتۀ فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشگاه شیراز نویسنده در سال 1384 است که پس از آن با نام تازه چاپ‌شده است.

* به یادبود سالروز درگذشت شادروان پشوتن‌ جی دو سابایی مارکار، تهران: کمیتۀ آموزشگاه‌ها و پرورشگاه‌های مارکار تهران، 1345، وزیری، 19 ص، مصوّر.

گزارشی از زندگی، کارها و یادگارهای ماندگار مارکار (1250-1344 ش) این زرتشتی نیکونهاد و نیکوکار ایرانی

تبار ساکن هند که با ره سپردن خود به سال 1303 ش به ایران و یزد، باب نوینی در زندگی اجتماعی زرتشتیان ایران آغاز گشت. بناهای فراوان و نیک این رادمرد هم از سوی زرتشتیان و هم مسلمانان استان یزد بهره‌برداری می‌شود. نیز بنگرید به: سالنامۀ آموزشگاه‌های مارکار یزد.

*پارسیان.

ماهنامۀ دینی ، فرهنگی، اجتماعی ،علمی، ادبی، هنری ویژۀ زرتشتیان یزد که به صورت فصل نامه و گاهی گاهنامه و در سالهای 1384 تا 1389 به صورت سالنامه در شهر یزد چاپ می شد . نخستین شمارۀ آن در نوروز سال 3740 دینی زرتشتی برابر سال 1381 خورشیدی در دسترس جامعۀ زرتشتیان یزد قرار گرفت و در طول چند سالی که چاپ می شد، مورد استقبال خوب زرتشتیتان و حتی مسلمان قرار گرفت .این نشریه به دلیل آنکه پروانۀ نشریه را نداشت و فقط پروانۀ را بولتن داشت، با سخت گیری ها و دشواری های اداری بسیاری روبرو شد و سرانجام گردانندگان آن ناچارشدند شمارۀ واپسین آن را در سال 1389 خ چاپ کنند.

نیز بنگرید به همین کتاب یادگار نیک، بخش مطبوعات.