حسین مسرّت

فراشاه چنار نشان و کوه عقاب را که پشت سر می گذاری، به بلوک سانیچ ( سانیج)می رسی که در آغازش فیض آباد است و پس از آن یکی یکی روستاهای کوچک و بزرگ قرار دارد. بلوکی که نام باستانی اش خود گویای چندین هزار سال تاریخ پشت سرنهادۀ آن است. هنوز کس از معنای آن آگاه نیست .بلوکی که در دل خود روستاهایی دارد با نام های زیبایی چون: اسپیدارُک ، اهرُک، باغ خاتون، باغ شاه، باغ کِهله(در شهر تفت هم محله ای به نام «باغ کله دان» وجود دارد که با گذشت زمان و ناشیانه به «باغ کلادان، کلابدان و کم کم باغ گلابدان» تبدیل شده است.)، بَردستان، خسکُک، درب کَهد، درّه سیر، درّه شیر،  دشتُک، سلطانب، کبکیرُک و  موروک .

 

سانیچ اکنون از آن روستای پر شور دیروز که صدها جوان و نوجوان گرمابخش باغ ها وکشتزاران آن بودند و بازار خشکبار یزد آکنده از محصولات میوه و سر درختی آن بود نشانی ندارد.روستایی که 16 مدرسه و حتّی مدرسه راهنمایی پسرانه و دخترانه داشت ؛ اکنون در سراسر این روستا نمی توان یک دبستان مستقل برای پسران یا دختران جست و آموزگار آن ناچار است در یک کلاس دبستان نظامی برای چند گروه سنّی و جنسی درس بگوید. سراسر زمستان و روزهای غیر تعطیل، پیرمردان و پیر زنانی را می بینی که به امّید رسیدن روزهای تعطیل، چشم به راه می دوزند تا فرزندان شان از راه برسند و آذوقه هفته شان را بیاورد.

با این وجود و به رغم آنکه جمعیّت سانیچی های ساکن یزد، چندین برابر جمعیّت خود سانیچ است؛ هنوز باغ های دلگشایی دارد که شش ماه نخست سال، یزدی ها را به سوی خود می کشد .اکنون در گوشه وکنار این بلوک، خانه و ویلاهای نوساز را می بینی که با پشتکار ثروتمندان یزدی در حال ساخت است .شاید چند سال دیگر، یک سانیچی را نتوان در این روستا جست و در عوض مردم شهر، ساکن آن گشته اند؛ بویژه آنکه گاز هم به این روستا رسیده است  و مردم گریزان از سرو صدا و دود و دم یزد را ناچار کند بقیّۀ عمر خود را دراین روستا به سر ببرند.

 در پژوهشی که پیش روست، نخست نگاهی به گذشتۀ این بلوک انداخته می شود و سپس نگاهی به وضعیّت کنونی آن می شود. شاید روزی با برنامه ریزی خوب دولتمردان، زمینه هایی فراهم شود که مردم این روستا دوباره به روستا باز گرداند . زیرا که با یک نگاه سطحی می توان در یافت که این بلوک بر خلاف بسیاری از روستاهای استان یزد که بواسطۀ بیکاری و خشک سالی رها شده است، زمینه هایی برای ساخت برخی کارگاه ها دارد مانند: مرغداری، پرورش گل، قالی بافی و یا ایجاد باغ های بادام، گردو ، زردآلو ،آلبالو و ....

اکنون در این روستا کار ساختمان و باغ سازی رواج خوبی دارد که با نظارت جوانان روستا، کارگران بلوچ و استادکاران یزدی و گه گاه بومی در جریان است. اکنون در جاده های این روستا ماشین های حمل مصالح در حال رفت و آمد هستند.

نخستین بار نام این روستا در کتاب «جامع الخیرات» تالیف 725 ق آمده است،پس از آن در تاریخ جدیدیزد نوشته احمد کاتب یزدی، تألیف سدۀ نهم قمری ذیل آب های یزد نشانش دیده می شود.

وجه تسمیّۀ سانیچ*

سانیچ یا سانیج که در گویش بومی مردم یزد بدان سونیچ گفته می شود . درهیچ جا اشاره ای به وجه تسمیّه آن نشده است در کهن ترین کتاب جغرافیا به نام حدودالعالم تألیف 372ق نام یکی از آبادی های خراسان به نام سانیکث بوده است و اکنون در ایران چندین روستا به نام سانیچ داریم از جمله در شهرستان سرباز استان سیستان دو روستا وجوددارد.در حوالی نسف خراسان، روستای سانج است و روستای سانیچ آباد از شهرستان تفت یزد.

هم چنین است دو روستای سنج در حوالی کرج و الیگودرز.دو روستا با نام سونج ،حوالی آباده و سقّز. روستای سونچ ،حوالی شهر میانه. روستای سونچی و سونیچی پیرامون اصفهان. روستای سینیچ پیرامون شهر ماکو.ودها روستا با پسوند « ج» و « چ» در ایران ( بنگرید فرهنگ آبادی ها و مکان های مذهبی ، تألیف دکتر محمّد حسین پاپلی یزدی)

در استان یزد چهار روستا با پسوند «یج» است: آریج (بهاباد)؛ آسفیج(آسپیچ)(بهاباد)؛ استهریج (مهریز)؛ سانیج (تفت).

در لغت نامۀ دهخدا ذیل سانیج، آن به معنای مرغکی کوچک و سیاه آورده است.گفته تأیید نشده ای سانیج را مانند نام دیگر روستاهای یزد مانند : مهر جرد، مهریز ، خورمیز و فراشاه نام مِهری می داند و میگوید: سان ،همان خورشید است که به زبان های اروپایی رفته است.

سکونت گاه عارفان

بنا به نظر آقای دکتر پیام شمس الدینی روستاهای بین یزد و شیراز ،لنگرگاه های پیران متصوفه بوده است از جمله  بقعۀ شیخ علی بنیمان بیداخوید،  بقعۀ شیخ جنید توران پشت، بقعۀ شیخ عزالدین داوود نصر آباد ( بقعه پیر)،قدمگاه فراشاه، خانقاه شاه ولی تفت ، شاه خلیل الدین ثانی ، بابا احمد شوازی، بابا شرف الدین تفت ،شیخ قطب الدین ابراهیم ابرقویی، شیخ شمس الدین محمدشاه بیداخویدی ،بویژه پیر برحق درّه سیر و  پیر خاموش سانیچ.کما اینکه کتاب : تذکرۀ یا مناقب شاه نعمت الله ولی در سال 1087ق در سانیچ کتابت شده است.( نشریه نسخه های خطی،ج6 : 579)

نام آبادی ها و روستا های سانیچ

 اسپیدارک( اسفیدارک)/ اهرک/ باغ خاتون/ باغ شاه(باغ مهدی)/ باغ کهله / بردستان/ حجت آباد/ حسن آباد/ حسین آباد نوّابی/ خسکک/ خلیل آباد/ درب کهد/ درّه سیر/ درّه شیر/ دشتک بالا/ دشتک پایین/ سانیچ/ سالطانب ( سلطان آباد)/ علی آباد نوّابی/ علی قلی/ فیض آباد/ قلعه خان/ کبکیرک/ لای احمد/ لای انجیر/ لای بید/ لای دال/ لای زرد/ لای سه در بالا/ لای سه در پایین/ لای لندر/ محمّد آباد/ مزرعۀ اکبر کریم/ مزرعۀ اکبری/ مزرعۀ برغریب/ مزرعۀ پیر حسین/ مزرعه حسن/ مزرعۀ حسن آباد/ مزرعۀ رشتی ها/ مزرعۀ زینل/ مزرعۀ محمود/ مزرعۀ نیک پور/ مور زرد/ مورک/ نصرت آباد/ وقفک( وقفوک)/

بناهای تاریخی و مذهبی بلوک سانیچ

امامزاده سید شمس الدین( پیر خاموش)مورک/ پیر برحق درّه سیر/ مسجد و حسینیّه اهرک/ مسجدابوالفضل باغ کهله/ مسجد فاطمیّۀ باغ نو  / مسجد کوچک باغ نو(مسجد حاجی حسنی)/  مسجد و حسینیّه باغ خاتون/ مسجد کوچک باغ خاتون/ مسجد حسین آباد نوابی/ مسجد خسکک/ مسجد وحسینیّۀ درب کهد/ مسجد و حسینیّۀ درّه شیر/ مسجد خواجه ها(فاطمه الزّهرای) سانیج/ مسجد چشمه قلعه/ مسجد و حسینیّۀ جامع سانیچ/ مسجد سیّدالشهدای دشتک بالا/ مسجد علی آباد نوّابی/ مسجد قلعه خان/ مسجد لای لندر/ مسجد کوچک وقفوک/ قدمگاه عباسعلی.

جمعیّت سانیچ

جمعیّت بلوک سانیچ در سال1384عبارت از 1600 نفر بوده است ،امّا در سال  1387 که نگارنده به مرکز بهداشت آن روستا مراجعه نمود آمار اخذ شده به قرار زیر بوده است:

سانیچ مرکزی=180نفر(85نفر زن،95 نفر مرد)

اقماری=335نفر (159 نفر مرد،176 نفر مرد)

کلاّ= 515 نفر

ادارات و بنگاه ها

اردوگاه فرهنگی تربیتی شهید صدوقی سلطانب/ اردوگاه امام حسین دشتک/ اردو گاه فرهنگی تربیتی امام حسین مزرعۀ مهدی آباد سانیچ/ اردوگاه آموزش وپرورش دشتک/ اردوگاه بردستان/ شورای اسلامی ده/ دهیاری/ پایگاه بسیج/ ادارۀ آب/ خانۀ بهداشت( تأسیس1356)/  ادارۀ برق/ درمانگاه/ مخابرات/ ادارۀ پست / شورای حلّ اختلاف/ شرکت تعاونی روستایی سانیچ/ شرکت تعاونی روستایی درّه شیر/ خانۀ معلّم/ صندوق قرض الحسنۀ سانیچ/.

بناهای عمومی

آسیاب آبی/ آشپزخانۀ امام حسینی سانیچ/ حمّام اهرک/ حمّام خسکک/ حمّام دره شیر/ حمّام سانیچ/ حمّام لای لندر/ غسّالخانۀ اهرک/ غسّالخانۀ باغ خاتون غسّالخانۀ درّه شیر/ غسّالخانۀ مورک/ قبرستان مورک/ نانوایی سانیچ / نانوایی محلّه باغ نو/چشمه منوچهر دانش (در سال1390 ویران شد)/ ورزشگاه سانیچ.

کوه ها

کوه آشپزخانه / شیرکوه/ قبله/ کلاغ پر

مدارس راهنمایی

پسرانۀمحمّد علی توکلی/ دخترانۀ امّ البنین اهرک.

دبستان ها

اسپیدارک/ باغ مهدی/ بردستان/ حسن آباد/ حسین آباد نوّابی/ نظامی سانیچ / دخترانۀ فرّخی یزدی سانیچ/ / درّه سیر/ درّه شیر/ دشتک بالا/ دشتک پایین/ سلطانب/ فیض آباد/ مزرعه حسن.

قنات ها

 باغ کهله/ چشمه کوره/ صادق آباد/ نوّابی درّه شیر/ نصرت آباد سانیچ/ عبّاس آباد درّه سیر/ خلیل آباد سانیچ/ حاجی زینل سانیچ/ لای کوک درّه سیر/ محمدآباد درّه سیر/ لای علی غلام سانیچ/ احمد آباد باغ خاتون/ حسن آباد باغ خاتون/ سنگاپور سانیچ/ محمود آباد سانیچ/ اروک سانیچ/ علی آباد/ قلعه خان/ باغ خاتون/ چشمه قلعه/ علی آباد درّه شیر/ وقفک/ حیدر آباد درّه شیر / فیض آباد/ و....

* پردیس یزد، س 3، ش 12(1397/4/10): 2.