اگر ما به تاریخ گذشته در قرون مختلف خودمان نگاهی بیاندازیم، زن وجود دارد اما به صورت یک «شیئی عزیز و نفیس و گران‌بها» و معمولاً بی‌دخالت در تاریخ و حوادث تاریخی. در برخی جوامع، زن خانه را‌‌‌ رها کرده و وارد اجتماع شده است، اما نظر به اینکه مدار خویش را به کلی‌‌‌ رها کرده و حریم را به کنار زده و خود را رایگان در دسترس مرد قرار داده،اما بودند زنانی که نقش پررنگی در تاریخ داشته اند به خصوص در وقف اموال خود.

  برای آشنایی بیشتر با این نقش،  به سراغ «حسین مسرّت» یکی از نویسندگان ،محققان و پژوهشگران بزرگ استان یزد رفتیم و دربارۀ موقوفات بانوان یزد با وی به گفتگو نشستیم.

درباره واقفان زن در یزد توضیحاتی را ارائه می فرمایید؟

درباره وقف بانوان، این نکته را باید گفت که چون قدرت اقتصادی بیشتر دست مردان بوده، ما نام زنان واقف را کمتر می بینیم، زیرا که جامعه ایران بیشتر مردسالار بوده است. با این وجود برخی از بانوان که قدرت و تمکن مالی و یا ارثی  از خانوادۀ خود داشتند در وقف مشارکت داشته اند. نمونه آن را در کتاب دو جلدی موقوفات استان یزد می توانیم ببینیم که توسط اداره اوقاف استان یزد به چاپ رسیده و اسامی برخی از بانوان واقف در آن آمده است.

در عصر حاضر نیز بانوان واقفی داشته ایم. معروف ترین بانوی واقف تاریخ معاصر یزد بی بی فاطمه مروج معروف به گلشن است. از جمله موقوفات ایشان حمام گلشن، آب انبار گلشن(در محۀ تل ) و مسجد فاطمیه است. همچنین ایشان از درآمد موقوفات خود موقفاتی  بر زایشگاه و یتیمان و آب انبار پدرشان (حاج علی اکیر در محله خرمشاه) دارند.

بی بی فاطمه گلشن با اینکه 2 بار ازدواج کرده بود، متاسفانه صاحب فرزندی نبوده و با موقوفاتش نام وی به نیکی زنده مانده است.

در حال حاضر نیز خانم ناهید دشتی یکی از بزرگترین واقفان استان هستند که استخر دانشگاه یزد و چند مدرسه و درمانگاه را وقف کرده است . خانم فاطمه (سیما )رسولیان ، خانه عموی خود را وقف دانشکدۀ معماری دانشگاه یزد کرده اند. ایشان دختر حاجی میرزا تقی رسولیان، نیکوکار معروف یزدی است. یک خانم فاطمه رسولیان دیگر نیز در یزد وجود دارد که دختر حاجی میرزا احمد رسولیان است و وقفیات قابل توجهی دارند. وی خوابگاهی بر دانشگاه یزد وقف کردند. خانم رقیه عرب نیز خانه خود را وقف بر کتابخانه وزیری یزد کردند و تعدادی از زنانی که جزو خیرین مدرسه ساز هستند از جمله دیگر بانوان واقف استان هستند.

درباره موقوفات بانو ستی فاطمه و فعالیت های وقفی که داشتند توضیحاتی ارائه می دهید؟

در قرن نهم فردی به نام بی بی فاطمه خاتون (ستی فاطمه ) داشتیم. ایشان به دلیل وابستگی های قومی و تمکن مالی خانوادۀ خودش که از امرای تیموری بوده اند، به کمک همسرش امیر چقماق شامی ، حاکم معرف ایلخانی  یزد، بناهایی در یزد ساختند. مجموعه امیر چقماق معروفترین آن است که شامل میدان، مسجد، تکیه و آب انبار را بنا نهاده اند. مجموعه امیرچقماق در ابتدا به نام میدان معروف بود، سپس نامش به حسینیه تغییر پیدا کرد و بعد از دوباره به میدان تغییر نام داد.

ستی فاطمه در سال 845 آب انباری که در کوچه شیخ اسد الله وجود دارد، ساخته است. این آب انبار جزو نخستین آب انبار 5 بادگیری یزد است.

آب‌انبار «ستی فاطمه» 5 بادگیر خشتی هشت وجهی برای خنک کردن دارد و یك مخزن بزرگ برای نگهداری که که با تهویه ای طبیعی توسط بادگیر ها ، از فاسد شدن آب جلوگیری می کند. گنبد تخم‌مرغی این بنا هم آجری است که البته در حال حاضر سقفی جدید در وسط مخزن آب‌انبار ساخته شده كه گنبد آب‌انبار را از مخزن جدا می‌كند. در همین سالیان اخیر  این آب انبار تبدیل به زورخانه شده است. این آب انبار دارای کتیبه بوده که متاسفانه در حال حاضر موجود نیست.

آب‌انبار تاریخی «ستی فاطمه» فعلا یک  ورودی در كوچه شیخ اسدالله دارد که عرض آن به سه متر می رسد و دو سكوی نیم‌متری در دو طرف آن قرار دارد. یك ورودی‌ هم گویا در میدان امیرچخماق داشته که اکنون نشانی از آن نیست.اگر با وجود وضعیت نامناسب این آب انبار باز دوست دارید از یک مکان فراموش شده دیدن کنید، بد نیست بدانید که با ورود از این در و پا گذاشتن روی یك پله بدون سقف، سقف آب‌انبار شروع می‌شود.

در تاریخ آمده است که آب انبار دیگری در نزدیک امیرچخماق بوده که به چاه آب سرد معروف بوده که توسط امیر چقماق ساخته شده و بعید نیست با همکاری همسرش ستی فاطمه آن را ،بنا نهاده باشد.

یکی از حیاتی ترین سازه های معماری در کویر، آب انبار است. با توجه به شرایط خاص کویر، آب ها در مخزن آب انبار نگهداری می شد و در تابستان مردم یزد از آن استفاده می کردند و به دلیل سیستم تهویه آن در گرمترین روزهای تابستان، سردترین آب را به مردم می داده است.

همچنین قدیمی ترین بخش بازار یزد، بازار حاجی قنبر است که از قرن نهم هجری به یادگار مانده و جزیی از مجموعه فرهنگی –تاریخی امیر چقماق است در قرن سیزدهم هجری بر سر در این بازار تکیه ای زیبا وبلند به شیوه دیگر تکیه ها وحسینیه های یزد ساخته شد که یکی از معرفه های شهر یزد است عمده تزئین های آن از کاشی معقلی است. بسیاری معتقدند سنگ بنای اولیه این بازار را امیرچقماق و ستی فاطمه بنا نهادند.

چه شد که آب انبار، مسجد و تکیه کنار هم قرار گرفتند؟

امیرچقماق شامی وقتی حاکم شهر یزد شد، در بیرون دروازه شهر، محله جدیدی به نام محله دهوک احداث کرد. وی در این محله مسجد جامع جدید یزد را می سازد. در زمان امیرچقماق، مسجد امیرچقماق به مسجد جامع نو معروف بوده است.

در آن زمان وی  سعی  کرد  مسجد، حسینیه، تکیه، آب انبار را در بیرون از حصار یزد بسازد که بعدها  شلوغترین مرکز شهر شد و مرکزیت پیدا کرد و و بسیاری از ساخت و سازها در آن منطقه انجام شده تا آن بخش به نام آن حاکم شناخته شود.

* آوای شهر یزد، ویژه نامۀ همایش فرهنگ رضوی نکوداشت ستی فاطمه، (1398/2/11):17.