کاریز یزد

 حسین مسرت
 
  
سام میرزا (متولد 923ق) فرزند شاه اسماعیل اول، و یکی از شاهزادگان دانشمند عصر صفوی است که از خردسالی همراه برادرش شاه تهماسب با اصول اولیۀ نویسندگی آشنا شد و هر دو موفق به نگارش تذکره ای از سخنوران عصر خود شدند.
  
                                                                                                             
پیش درآمدسام میرزا (متولد 923ق) فرزند شاه اسماعیل اول، و یکی از شاهزادگان دانشمند عصر صفوی است که از خردسالی همراه برادرش شاه تهماسب با اصول اولیۀ نویسندگی آشنا شد و هر دو موفق به نگارش تذکره ای از سخنوران عصر خود شدند. سام میرزا زیر نظر خواجه محمد مؤمن که خود سخنوری توانا بود، با مبادی ادب آشنا شد. وی بر اثر دانش اندوزی نزد مربیان کارکشتۀ خود، نه تنها خط تعلیق را خوش می نوشت، بلکه به شعر سرودن نیز پرداخت و نمونۀ اشعاری که از خود در پایان تذکرۀ تحفۀ سامی آورده، گویای شعردانی، سخن سنجی و خبرگی او در نقد و تمیز اشعار و نیز میزان آگاهی او بر فنون شعر و شاعری و علوم بدیعی و بلاغی است.سام میرزا به واسطۀ ادب دوستی، دستگاه فرمانروایی خود را نیز محل آمد و شد ادیبان و نویسندگانی چون قاضی احمد غفاری، مؤلف تاریخ نگارستان و مولانا نورالله از مردم فاضل هرات، شوقی یزدی و دیگران کرده بود و خود با سخنوران برجستۀ آن عصر مباحثه و مشاعره داشت (نک: تحفۀ سامی). وی فردی دیندار، آگاه، آزاده و روشن بین بود که با سیاستهای خشن و نامردمی دربار صفوی، چندان میانۀ خوبی نداشت و سرانجام هم به اتهام عصیان و طغیان، بازداشت و دربند شد و به فرمان شاه اسماعیل دوم، همراه دیگر شاهزادگان ناخرسند صفوی در سال 984ق کشته شد.معروف ترین اثر او تذکرۀ تحفۀ سامی (نگارش 957ق) است که از لحاظ شناخت شعر و ادبیات و جایگاه آن در عصر صفوی و نیز مردم شناسی آن دوره، کتابی درخور و قابل اعتناست. اما از دیوان او که به گفتۀ محمدعلی تربیت شش هزار بیت داشته، نشانی نیست.تحفۀ سامی دربردارندۀ شرح احوال و نمونۀ اشعار نزدیک به هفتصد تن از شعرای نامی و گمنام اوایل دورۀ صفویه است که تذکره نویسانی چون والۀ داغستانی، آذر بیگدلی و رضا قلی خان هدایت در آثار خود از آن بهره برده اند.1آثار سام میرزاتحفۀ سامی، به کوشش آکادمی نسخۀ خطی هند، 1787م، رحلی، 308+273ص (مشار، 1: 801).تحفۀ سامی، به کوشش مولوی اقبال حسن، پتنۀ هند، دارالفنون هندوستان، 1313ش، 193ص، با مقدمۀ فارسی و انگلیسی از روی نسخه های مشرقی پتنه (تاریخ تذکره ها، 1: 155ـ156؛ مشار، 1: 801).تحفۀ سامی، به کوشش حسن وحید دستگردی، تهران، ارمغان، 1314ش، یب + 192ص؛ چ 2، تهران، فروغی [1352]، وزیری، 192ص، از روی نسخۀ ناقص مرتضی نجم آبادی، از 723، شاعر اصلی، 92 نفر کم دارد.تحفۀ سامی، به کوشش رکن الدین همایونفرخ، تهران، علمی 1347ش، چ 2، [بی تا]، وزیری، سی ودو+438ص، از روی نسخۀ محمد معین که اکنون در دانشگاه تهران است، نسخۀ شخصی عبدالحسین بیات، نسخۀ آستان قدس و چاپ مولوی اقبال حسن.دیوان، محمدعلی تربیت می گوید که دیوانی نزدیک به شش هزار بیت از او دیده است (دانشمندان آذربایجان، 275)
دربارۀ سام میرزا و تحفۀ سامی2کتابآذر بیگدلی، مصطفی بیک، آتشکدۀ آذر، بمبئی، 1277ق، ص 18؛ به کوشش جعفر شهیدی، تهران، نشر کتاب، 1377ش، ص 15، 68؛ به کوشش حسن سادات ناصری، تهران، امیرکبیر، 1337ش، 1/ 62ـ63.آژند، یعقوب، ادبیات ایران از آغاز تا امروز، تهران، گستره، 1380ش، ص 205، 434، 435.آقابزرگ تهران، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، قم، اسماعیلیان، [بی تا]، 3/ 440، 2/ 9: 423ـ424.اته، هرمان، تاریخ ادبیات فارسی، ترجمۀ صادق رضازادۀ شفق، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1337ش، ص 5.اسپناقچی پاشازاده، محمدعارف، انقلاب الاسلام بین الخواص و العوام (تاریخ زندگی و نبردهای شاه اسماعیل صفوی و شاه سلیم عثمانی: وقایع سالهای 905ـ930هجری)، به کوشش رسول جعفریان، قم، دلیل ما، 1379ش، ص 270.اسدی زاده، پرویز و دیگران، دائره المعارف دانش و هنر، تهران، اشرفی، چ 10، 1377ش، ص 163.اسماعیل پاشا بغدادی، ایضاح المکنون فی الذیل علی کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، استانبول، 1364ق، ج 1، ستون 250.اسماعیل پاشا بغدادی، هدیه العارفین، اسما المؤلفین و آثارالمصنفین، استانبول، 1951م، 1/382؛ تهران مکتب الاسلامیه و جعفری تبریزی، 1387ق، 1/ 263.اشپولر، مم و دیگران، تاریخ نگاری در ایران، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران، گستره، 1380ش، ص 322.امیری هروی، سلطان محمد فخری بن محمد، تذکرۀ ؟ سلاطین و جواهر العجایب، به کوشش حسام الدین راشدی، حیدرآباد پاکستان، انجمن ادبی سندی، 1968م، 2/71.امین، محسن، اعیان الشیعه، به کوشش حسن امین، بیروت، دارالتعارف، 1403ق، ج 7، 182.براون، ادوارد، از سعدی تا جامی (تاریخ ادبی ایران از نیمۀ قرن هفتم تا آخر قرن نهم)، ترجمه علی اصغر حکمت، تهران، ابن سینا، چ 2، 1339ش، ص 638، 674، 746.براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران از آغاز تا عهد صفویه تا زمان حاضر، ترجمه غلامرضا رشید یاسمی، تهران، ابن سینا، چاپ سوم، 1345ش، 4/ 35ـ36، 316.براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران از صفویه تا عصر حاضر، ترجمۀ بهرام مقدادی، تهران، مروارید، 1375ش، 4/ 97ـ98، 220، 391ـ392.بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران، علمی، 1362ش، 1 و 2/ 228.پیرنیا، حسن و عباس اقبال آشتیانی، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، تهران، خیام، چ 4، 1364ش، ص668ـ670.تاجبخش، احمد، تاریخ صفویه، شیراز، نویدشیراز، 1378ش، 2/ 314ـ315، 349.تاهباززاده (خیامپور)، عبدالرسول، فرهنگ سخنوران، تبریز، شرکت سهامی کتب، 1340ش، ص 258، تهران، طلایه، [ویرایش دوم]، 1368ش، 1/ 434ـ435.تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، بی نا، 1314ش، ص 176ـ178، تبریز، بنیاد کتابخانه فردوسی تبریز، 1367ش، ص 176ـ178، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378ش، 5 و 9/ 274ـ275.تفضلی، آذر، و مهین فضائلی جوان، فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، آستان قدس رضوی، 1379ش، ص 219.تمیم داری، احمد، عرفان و ادب در عصر صفوی، تهران، حکمت، 1372ش، 1/ 77، 95، 101.ثواقب، جهانبخش، تاریخ نگاری عصر صفویه و شناخت منابع و مآخذ، شیراز، نوید شیراز، 1380ش، ص 18، 106ـ107، 388.جنابدی، میرزا بیگ، روضه الصفویه، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، دانشگاه تهران، ص 299، 307، 319، 330ـ342، 365، 372، 400ـ401، 410، 421، 437، 456، 492ـ495.حاج سید جوادی، کمال و دیگران، اثر آخرینان (زندگینامۀ نام آوران فرهنگی ایران از آغاز تا سال 130ش)، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران، 1378ش، 3/ 211.حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله کاتب چلبی، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، استانبول، 1362ق، 2/ 263؛ لیدن، 1835م، 2/ 263.حالت، ابوالقاسم، شاهان شاعر (احوالات شاهان و شاهزادگان سخنور و ...)، تهران، شرکت سهامی کتب ایران، [بی تا]، ص 235ـ236.حزین لاهیجی، محمدعلی، سفینۀ علی حزین، حیدرآباد دکن، [بی نا]، 1348ق.حسینی استرآبادی، حسین، تاریخ سلطانی از شیخ صفی تا شاه صفی، به کوشش احسان اشراقی، تهران، علمی، چ 2، 1346ش، ص 33، 62، 70.حسینی نوزی تبریزی، محمد، ریاض الجنه، نسخۀ خطیکتابخانۀ ملی تبریز، روضۀ پنجم، قسم دوم، ص 806.حقیقت، عبدالرفیع، تاریخ نهضتهای فکری ایرانیان (از آغاز قرن دهم تا پایان قرن دوازدهم هجری: از دشتکی تا نراقی)، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، 1368ش، ج 4، بخش 1: 6ـ8، 68، 79، 115ـ118، 155، 174، 225.حقیقت، عبدالرفیع، فرهنگستان شاعران زبان پارسی از آغاز تا امروز، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، 1368ش، ص 4، 263.خانلری (کیا)، زهرا، راهنمای ادبیات فارسی (فرهنگ اعلام و اصطلاحات)، تهران، ابن سینا، 1341ش، ص 100، 197ـ198.خان بهادر، محمدصدیق حسن، شمع انجمن، هندوستان، [بی نا]، 1293ق، ص 199ـ200؛ به کوشش محمدکاظم کهدویی، یزد، دانشگاه یزد، 1385ش، ص 313ـ314.خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین حسینی، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، به کوشش: محمددبیر سیاقی، تهران، خیام، چ 3، 1362ش، 4/ 555، 616.خوشگو، سفینۀ خوشگو، نسخۀ خطی کتابخانۀ مدرسه عالی شهید مطهری، ش 2724، حرف س.دانشگاه کمبریج، تاریخ ایران (دورۀ صفویان)، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران، جامی، 1380ش، ص 7، 506، 547، 564ـ565.دایی جواد، محمدرضا، تاریخ ادبیات ایران (از حملۀ مغول تا نیمۀ اول دورۀ صفویه ـ از کمال تا صائب)، اصفهان، شرکت مطبوعات (تأیید)، [بی تا]، 1/ 216، 271، 274.دوست سنبهلی، میرحسین، تذکرۀ حسینی، لکهنو، 1292ق، ص 148.دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، زیرنظر محمد معین و جعفر شهیدی، تهران، دانشگاه تهران، چاپ جدید، 1373ش، 8/ 11776ـ11778.رازی، امین احمد، تذکرۀ هفت اقلیم، به کوشش محمدرضا طاهری (مسرت)، تهران، سروش، 1378ش، 1/ 154، 229، 240، 241، 265، 280، 725؛ 2/ 677، 734، 799، 953، 954، 997، 999، 1024، 1035، 1045، 1060، 1080، 1083، 1144، 1195ـ1196، 1201، 1415، 1217، 1227ـ1228، 1229، 1236، 1260، 1291، 1330، 1351، 1399، 1401، 1423، 1446،1431؛ 3/ 1613، 1614، 1417.رضازادۀ شفق، صادق، تاریخ ادبیات ایران، شیراز، دانشگاه شیراز، 1352ش، ص 557، 611.رضایی، عبدالعظیم، گنجینۀ تاریخ ایران (صفویان، افشاریان، زندیه و قاجار)، تهران، اطلس، 1378ش، 12/3، 22.روملو، حسن، احسن التواریخ، به کوشش چارلس نارمن سیدن، کلکته، 1931م؛ افست، تهران، شمس، 1347ش؛ افست، تهران، کتابخانۀ صدر، 1347ش، ص 260ـ263؛ به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349ش، ص 682، 816.ریپکا، یان و دیگران، تاریخ ادبیات ایران (پژوهشی دربارۀ دگرگونی تاریخی زبان و ادبیات فارسی تاجیکی از زمان باستان تا آغاز سدۀ 20م)، ترجمۀ کیخسرو کشاورزی، تهران، گوتنبرگ، جاویدان خرد، 1370ش، ص 509.ریپکا، یان، تاریخ ادبیات ایران، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران، سخن، 1382ش، 1/ 467، 526؛ 2/ 782ـ783، 855، 861، 928.زرین کوب، عبدالحسین، آشنایی با نقد ادبی، تهران، سخن، 1372ش، چ 2، ص 8ـ9، 437.زرین کوب، عبدالحسین، از گذشتۀ ادبی ایران (مروری بر نثر فارسی، سیری در شعر فارسی با نظری بر ادبیات معاصر)، تهران، الهدی، 1375ش، ص 154.سادات ناصری، حسن، سرآمدان فرهنگ و تاریخ ایران، تهران، شورای عالی فرهنگ و هنر، 1353ش، 1/ 428ـ430.سامی، شمس الدین، قاموس الاعلام، استانبول، [بی نا]، 1306ـ1316ق، 4/ 2510.سام میرزا صفوی، تحفۀ سامی، به کوشش حسن وحید دستگردی، تهران، ارمغان، 1341ش، ص 47، 191/ به کوشش رکن الدین همانفرخ، تهران، علمی، چ 2، [بی تا]، ص 376ـ380.سرمدی، عباس، دانشنامۀ هنرمندان ایران و جهان اسلام (از مانی تا معاصرین کمال الملک)، تهران، هیرمند، 1380ش، ص 271.سیوری، راجر، ایران عصر صفوی، ترجمۀ کامبیز عزیزی، تهران، مرکز، چ 4، 1374ش، ص 46، 57، 206.سیوری، راجر، در باب صفویان، ترجمۀ رمضان علیروح الهی، تهران، مرکز، 1380ش، ص 74، 87، 107، 294.سیوری، راجر و دیگران، صفویان، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران، مولی، 1380ش، ص 54، 61، 106ـ107، 157، 225، 245، 247ـ248، 278.شاه حسین بن ملک غیاث الدین محمود سیستانی، خیرالبیان، نسخۀ خطی برگ 20 (خیامپور، 1/ 435).شاه طهماسب صفوی، تذکرۀ شاه طهماسب، به کوشش امرلله صفری، تهران، شرق، چ 2، 1363ش، ص 3، 5، 13، 14، 24، 34، 35، 36؛ چاپ برلین، 1343ق، ص 16، 17، 25.شفیعی کدکنی، محمدرضا، ادبیات فارسی از عصر جامی تا روزگار ما، ترجمه حجت الله اصیل، تهران، نی، 1378ش، ص 53.شیخ مفید (داور)، تذکرۀ مرآت الفصاحه (شرح حال و نمونه اشعار شاعران فارس از قدیم ترین زمان تا قرن چهاردهم هجری) به کوشش محمود طاوسی، شیراز، نوید شیراز، 1371ش، ص 540، 217.صادق بیک افشار، تذکرۀ مجمع الخواص، ترجمۀ عبدالرسول خیامپور، تبریز، [بی نا]، 1327ش، ص 24.صدر حاج سید جوادی، احمد و دیگران، دائره المعارف تشیع، تهران، نشر شهید سعید محبی، 1373ش، 4/ 165؛ 6/ 37ـ38.صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی (از آغاز سدۀ دهم تا میانۀ سدۀ دوازدهم هجری)، تهران، فردوس، چ 5، 1378ش، ج 5، بخش 1/ 498، بخش 3/ 1659ـ1663 و صفحات فراوان دیگر، ج 4، چ 10، 1378ش، ص 28، 129ـ130، 139 و صفحات دیگر.صفا، ذبیح الله، خلاصه تاریخ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران از آغاز تا پایان عهد صفوی، تهران، امیرکبیر، چ 2، 1356ش، ص 281.صلاحی، عمران، خنده سازان و خنده پردازان، تهران، علم، 1382ش، ص 124ـ140.عبدی بیگ شیرازی (نویدی شیرازی)، تکمله الاخبار، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، نی، 1369ش، ص 11ـ14، 19، 22، 56، 58، 62، 66ـ68، 71، 76، 77، 80، 86ـ88، 130، 168، 188، 232ـ237. عبرتی عظیم آبادی، وزیرعلی، معراج الخیال، نسخۀ خطی دانشگاه لاهور.علی ابراهیم خان (خلیل)، صحف ابراهیم، عکس نسخۀ خطی کتابخانۀ برلن، برگ 155، ش 167 (خیامپور، 1/ 435).عمید، حسن، فرهنگ عمید جغرافیا و تاریخ و اطلاعات عمومی، تهران، جاویدان، [بی تا]، ص 490.فخرالزمانی قزوینی، ملا عبدالنبی، تذکرۀ میخانه، به کوشش احمد گلچین معانی، تهران، اقبال، چ 5، 1367ش، ص 113، 116، 118، 119، 124، 126، 142، 143، 147، 169، 170، 172، 759.فخری هراتی، روضه السلاطین، به کوشش سید حسام الدین راشدی، حیدرآباد هند، 1968م، ص 71؛ به کوشش عبدالرسول خیامپور، تبریز، مؤسسۀ تاریخ و فرهنگ ایران، 1345ش، ص 71.قدرت الله گوپاموی، محمد، نتایج الافکار، بمبئی، کتابفروشی خاضع، 1336ش، ص 331ـ332.قدیانی، عباس، فرهنگ جامع تاریخ ایران (از ورود آریایی ها تا پایان عصر پهلوی)، تهران، آرون، چ2، 1381ش، 1/ 241، 450.قزوینی، ابوالحسن، فوایدالصفویه (تاریخ سلاطین و امرای صفوی پس از سقوط دولت صفویه)، به کوشش مریم میراحمدی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1367ش، ص 28.گلچین معانی، احمد، تاریخ تذکره های فارسی، تهران، سنایی، چ 2، 1363ش، 1/ 155ـ157، 419، 621، 719، 726؛ 2/ 119، 148، 279، 434، 723، 729.گلچین معانی، احمد، کاروان هند، مشهد، آستان قدس رضوی، 1369ش، 1/ نه، بیست، 21، 116، 325، 349، 371، 423، 514، 600، 601، 663، 794، 795؛ 2/ 933، 1026، 1169، 1193، 1264، 1380، 1381، 161، 159، 1559، 1572.مبارک علامی، ابوالفضل، اکبرنامه، کلکته، 1886م، 3/ 749.مدبری، محمود، فرهنگ کتابهای فارسی از قرن چهارم تا 1300، تهران، ویس، 1364ش، 1/ 160.مدرس خیابانی تبریزی، محمدعلی، ریحانه الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او للقب یاکنی و القاب، تهران،[بی نا]، 1326ـ1327ش، 2/ 151؛ تهران، خیام، [بی تا]، 2/ 416؛ تهران، خیام، چ 3، 1369ش، 1/ 416.مشار، خانبابا، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1352ش، 1/ 801؛ دورۀ 5 جلدی، تهران، [بی نا]، 1350ش، 1/ 1207.مشار، خانبابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، تهران، [بی نا]، 1341ش، ج 3، ستون 286.مصاحب، غلامحسین، دائره المعارف فارسی، تهران، فرانکلین، 1345ش، 1/ 615، 1246.میرزا محمد، تاریخ سلاطین صفویه، به کوشش امیرحسن عابدی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1351ش، ص 36ـ37.معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، چ 14، 1378ش، 5/ 720.منزوی، احمد، فهرستوارۀ کتابهای فارسی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1376ش، 3/ 1862ـ1863.منشی، اسکندربیگ، تاریخ عالم آرای عباسی، به کوشش محمد اسماعیل رضوان، تهران، دنیای کتاب، 1377ش، 1/ 74، 75، 84، 103ـ109، 112، 113، 162ـ163، 148ـ149.موریس، جرج و دیگران، ادبیات ایران از آغاز تا امروز، ترجمه یعقوب آژند، تهران، گستره، 1380ش، ص 205، 434.مهرین (شوشتری)، عباس، تاریخ زبان و ادبیات ایران از عصر ایلخانان مغول تا کریم خان زند، [بی جا]، مانی، [بی تا]، ص 54.نصرآبادی، محمدطاهر، تذکرۀ نصرآبادی، به کوشش احمد موفق یزدی، یزد، دانشگاه یزد، 1378ش، ص 5.نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری، تهران، فروغی، 1344ش، 1/ 377ـ379.نقوی، سید علیرضا، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان، تهران، علمی، 1343ش، ص 8، 175، 193، 286، 337، 426، 796، 519، 616، 619، 638، 705، 716ـ717، 770.نوایی، عبدالحسین، رجال کتاب حبیب السیر، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چ 2، 1379ش، ص 17، 19، 21ـ22، 28، 291. نوایی، میر نظام الدین علیشیر، تذکرۀ مجالس النفائس، به کوشش علی اصغر حکمت، تهران، منوچهری، 1363ش، ص کو، و.نیساری، سلیم، تاریخ ادبیات ایران (تاریخ ادبیات پیش از اسلام و بعد از اسلام از صدراسلام تا حملۀ مغول)، تهران، اقبال، چ 6، 1333ش، 1/ 79.واله داغستانی، علی قلی خان، ریاض الشعرا، نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی ایران، عکس نسخۀ خطی موزۀ بریتانیا، برگ 169.هدایت، رضا قلی خان، تاریخ روضه الصفای ناصری، به کوشش جمشید کیانفر، تهران، اساطیر، 1380ش، 8/ 6368.
هدایت، رضا قلی خان، فهرس التواریخ، به کوشش عبدالحسین نوایی و میر هاشم محدث، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1373ش، ص 210، 229، 257.هدایت، رضا قلی خان، مجمع الفصحا در تذکرۀ شعرا، تهران، [بی نا]، 1295ش، 1/ 31؛ به کوشش مظاهر مصفا، تهران، امیرکبیر، 1336ش، 1/ خ، د، 58ـ59.هدایت، محمود، گلزار جاویدان، تهران، [بی نا]، [بی تا]، 2/595. مقالاتاستوری، چارلز، «تذکرۀ شعرا» ترجمه تقی بینش، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه مشهد، س 3، ص 246ـ251.دامادی، محمد، «ادیبی نقادی از دیار آذرابادگان» در کتاب مجموعه سخنرانیهای ششمین کنگرۀ تحقیقات ایرانی، تبریز، دانشگاه آذرابادگان، 1357ش، 2/ 207ـ224.دولت آبادی، عزیز، «پاره ای از اشتباهات تذکره نویسان و محققان دربارۀ سخنوران آذربایجان» در کتاب مجموعه سخنرانیهای ششمین کنگرۀ تحقیقات ایرانی، تبریز، دانشگاه آذرابادگان، 1357ش، 2/ 265ـ273.عبدلله، سعید، «فارسی تذکرون متن تنقیدی عنصر، الف: لباب الباب عوفی کامطالعه، ب: تذکرۀ دولتشاه کامطالعه، ج: تحقه سامی کامطالعه»  مباحث: در کتاب سید عبدالله ؟، لاهور، ؟، ادب، 1965 اردو9، ص 443ـ483.قاضی، م. ج، «سام میرزا و تحفۀ سامی» Indo-Iranica، ج 15، 1960م، ص 68ـ89.گلستانی، حسین، «از تذکره ها» ماهنامۀ گل آقا.مولوی، محمد شفیع، «اقتباسات تحفۀ سامی راجع به هنروران» اورینتل کالج مگزین، لاهور پاکستان، ج 10، ش 2، نوامبر 1933م، اگست 1934م، ص 73ـ128.مولوی، محمد شفیع، «اقتباسات تحفۀ سامی دربارۀ خط و خطاطان»، مقالات مولوی محمد شفیع، به کوشش احمد ربانی، لاهور، مجلس شرقی ادب، 1970م، 1/ 1ـ85.
نسخه های خطی تحفه سامیالف. نسخه های شناخته شده1. کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی (مشهد)، ش 4198 (کتب تاریخ، ش 157). نستعلیق فارسی (ماورا النهری) از اواخر قرن دهم هجری، 158 برگ، وقفی حاج قائم مقام، صفحۀ اول و آخر تازه نویس است.آغاز:الله الحمد قبل کل کلامبصفات الجلال و الاکرامانجام:محـب آل علـی بـاد سـرفـرزا جـهـانعدوی آل علی باد دست و خوار و نزار(رؤیت، فهرست دو کتابخانۀ مشهد، ص 635، فهرستالفبایی آستان قدس، 113، فهرست کتابهای خطی آستان قدس، 7/ 48).2. انستیتو نسخ خطی آکادمی علوم جمهوری آذربایجان، شمار، ثبت b. 5778، کاتب ناشناس، کتابت سدۀ 11ق، 134 برگ (فهرست انستیتو آذربایجان، ص 53).3. انستیتو نسخ خطی آکادمی علوم جمهوری آذربایجان، شمارۀ ثبت b. 5119، خط مصطفی بن جارلله مشهور به بیانی، 975ق، 146 برگ (فهرست انستیتو آذربایجان، ص 53)4. کتابخانۀ بروسه ترکیه، ش 1089، (خراجچی)، کاتب ناشناس، نستعلیق، گویا قرن 11ق، 139 گ.آغاز: برابر اصلانجام موجود:چرا که عمـر چـو بـاد بهـار می گـذردغنیمت است دمی صحبت گل و گلزار(فهرست بروسه، 30).5. کتابخانۀ بنیاد خاورشناسی فرهنگستان تفلیس، کاتب ناشناس، نستعلیق، گویا 908ق، از برگ 18 تا 133. با پیکرۀ زن و مرد در یک مجلس، با تاریخ تألیف: «نهصد ار هشت بر وی فزایی» (نشریۀ نسخه های خطی فارسی، 8/ 197).6. مؤسسۀ خاورشناسی فرهنگستان علوم روسیه، شمارۀ ثبت B 116، برگ 262 تا 332.انجام: افتاده(فهرست فرهنگستان روسیه، ص 66)7. مؤسسۀ خاورشناسی فرهنگستان علوم روسیه، شمارۀ ثبت B 118.آغاز و انجام: افتاده.(فهرست فرهنگستان روسیه، ص 66)8. دانشکدۀ حقوق دانشگاه تهران، ش 187 ج. به خط نستعلیق پایان ربیع الاول 976ق از مصطفی بن اویس در دارالقراه ، 127 برگ.این نسخه پس از دو نسخۀ مورخ 968 و 971ق هند از کهن ترین نسخه های مورخ است. اشعار و یادداشتهای 1278، 1283 و 1284ق در پایان آن آمده و در سال 1298ق از آن کتابخانۀ صنیع الدوله بوده است. سرگذشت 666 شاعر.انجام: برابر اصل(فهرست دانشکده حقوق، ص 42).9. کتابخانۀ دانشگاه استانبول، نستعلیق ممتاز، گویا قرن 11ق، 171 برگ.آغاز و انجام: برابر اصل(فهرست دانشگاه استانبول، ص 415)10. کتابخانۀ دانشگاه استانبول، شمارۀ TUK. F.r 714 نستعلیق ممتاز، گویا قرن 10ق، 93 برگ.آغاز: برابر اصل.انجام موجود: شیخ جمال الدین از وروجرد همدان است و مرید نوربخشیان بود و مرد صوفی.(فهرست دانشگاه استانبول، ص 321)11. دانشگاه پنجاب پاکستان، گنجینۀ آذر، ش H-102، نستعلیق خوش صفر 996ق، 133 برگ.(فهرست مشترک پاکستان، 11/ 735 نقل از: خضر نوشاهی، ص 444).12. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. در مجموعۀ شمارۀ 2591، نستعلیق سدۀ 11ق، حاشیۀ ص 188 تا 304.منشآت و منظومات گردآورنده آقا محمد معینایی اردوبادی پسر حاجی محمدخان که در 1109ق آغاز کرده و خط دیگران است. خط مهدی شاعر مورخ 1263ق هم در آن است (ص 69) در سال 1258ق از آن کسی بوده است (ص 100).(فهرست دانشگاه تهران، 9/ 1395 و 1413)13. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، ش 3007، نستعلیق سدۀ 10ق، 45 برگ. یادداشتی دارد از سلمان مورخ ذی قعده 1052ق. نسخه اندکی پیش از سرگذشت بابا نصیبی است و پاره ای از شعرهای شعرا در هامش افزوده شده است. گویا از همان سلمان است. تا نیمۀ سرگذشت هلالی. صحیفۀ هشتم پیش از صحیفۀ پنجم آمده و نسخه آشفته و پس و پیش است.آغاز و انجام: افتاده.(فهرست دانشگاه تهران، 10/ 1936ـ1937)14. کتابخانۀ دانشگاه لس آنجلس، شمارۀ c. 130 . نسخ ترکی محمدبن ابراهیم وراداری در میانه ربیع الثانی 995ق.(نسخه های خطی، 11ـ12/ 15).15. کتابخانۀ راشد افندی ترکیه، شمارۀ 923، نستعلیق، کتابت 990ق، 220 برگ، وقف راشد افندی است. آغاز و انجام: برابر اصل.(فهرست کتابخانه های ترکیه، ص 156).16. کتابخانۀ آیت الله گلپایگانی، ش 18/144، قرن 11ق، 136 برگ. در فهرست دیگر آن کتابخانه به شمارۀ 81، نستعلیق زیبا، بی تا، و 127 برگ آمده است.آغاز و انجام: افتاده.(فهرست کتابخانۀ گلپایگانی، عرب زاده، 146/ فهرست گلپایگانی، اشکوری، 87)17. کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی (ش 1). در مجموعۀ ش 5648، به خط شکسته تحریری، بی تا، بخش نخست ص 2ـ262.آغاز موجود: اللهم و بارک علیه و ارزفنا درجه السفاعه.انجام موجود:چون سر نزد از صفای خاطر سخنمگـرد سخـن اهـل صفـا مـی گـردم(فهرست مجلس، 17/ 104ـ105)18. کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، ش 2 (سنایی سابق)، ش 613، نسخ ابراهیم بن مصطفی، یک پسر یالتجی محمد در 22 شوال از سدۀ 12ق، 157 برگ.با تملک مصطفی حسنی، با یادداشت ملا ابوالقاسم متخلص به میرزا در اصفهان با چهار صفحه فهرست.(فهرست مجلس سنا، 1/ 397، نسخه های خطی، 7/ 667ـ668).19. کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی ش 2 (سنای سابق)، ش 528، نستعلیق سدۀ 10 ق، 116 برگ، نسخه پس و پیش است.آغاز و انجام: افتاده(فهرست مجلس سنا، 1/ 326؛ نسخه های خطی، 7/ 628ـ629).20. مخطوطات محمدشفیع لاهور، ش 106/ 241، نستعلیق نظام الدین احمد، در 12 ربیع الاول 1197ق در کلکته، 118 برگ.آغاز: برابر اصل.(فهرست مشترک پاکستان، 11/ 734ـ735، نقل از: بشیر حسین، 1/ 101)21. کتابخانۀ مدرسۀ شهید مطهری (سپهسالار)، ش 1105، نستعلیق گویا 983ق، 174 برگ.(فهرست سپهسالار، 2/ 463ـ462). 22. کتابخانۀ مراد ملای ترکیه، ش 1519، ج 1213، نستعلیق شیخ محمدعلی الشهیر به شفیعی، 992ق در قسطنطنیه، 137 برگ.اگر تاریخ فوت سامی 957ق باشد، این نسخه هفده سال پس از مرگ او کتابت شده و از این جهت نسخۀ قابل اعتنایی است. تعداد شعرای این نسخه 633 نفر است. آغاز و انجام: برابر اصل.(فهرست کتابخانه های ترکیه، 517 و 553).23. کتابخانۀ آیت الله مرعشی، ش 3674، نستعلیق، دوازدهم رمضان 979ق، دویست برگ، با فهرست نام است.آغاز: برابر اصل.انجام موجود: چرا که عمر چو باد بهار می گذردغنیمت است دمی صحبت گل و گلزار(فهرست مرعشی، 10/ 6768)24. کتابخانۀ آیت الله مرعشی، ش 7531، نستعلیق، رمضان 996ق، 167 برگ.آغاز موجود: طبع بیکران بساحل ظهور می رسانید، لهذا این شاه بیت ...انجام: برابر اصل.(فهرست مرعشی، 19. 337).25. کتابخانۀ آیت الله مرعشی، ش 12096، نستعلیق قدیم، نیمۀ ماه صفر 998ق، کاتب محمدفرزند عبدالکریم، 173 برگ. با مهر العبد محمد طاهر.آغاز: برابر اصلانجام: چـرا که عمـر چـو بـاد بهـار می گذردغنیمت است دمی صحبت گل و گلزار(فهرست مرعشی، 30/ 522ـ523).26. کتابخانۀ مسجد اعظم قم، ش 1134، تحریر سدۀ 11ق.آغاز: افتادگی دارد.(فهرست مسجد اعظم، ص 67).27. کتابخانۀ مغنیسا ترکیه، ش 6381، نستعلیق ممتاز سنۀ 973ق، 164برگ. در آغاز فهرست دارد.آغاز و انجام: برابر اصل.(فهرست مغنیسا، ص 30).28. کتابخانۀ مکه (مکتبه مکه المکرمه)، ش 544 بخشالتواریخ، عارف، حکمت، ذیعقده 987ق در قسطنطنیه، 116 برگ با مهر تملک ابراهیم بن محمدبن خلیلی، و محمدبن شیخ شکریگی شهری و سلیمان میر رفعت.(نسخه های خطی، 5/ 567)29. کتابخانۀ ملی ملک، ش 3848، نستعلیق تحریری قرن 11ق، 176برگ.آغاز: برابر اصل.انجام موجود: احوال لوندی قصه خوان از وروجردی است که قصبه ای است از ولایت همدان، عامی است.(رؤیت؛ فهرست ملک، 2/ 109)30. کتابخانۀ ملی تهران، در مجموعه خطی ش 2/805، شکسته نستعلیق، جمادی الآخر 1003ق، کاتب دولتشاه ابن علا الدوله بن بختی شاه الغازی، ص 209 تا 502.آغاز و انجام: برابر اصل.(رؤیت/ فهرست ملی، 2/ 341ـ342؛ نسخه های خطی، 6/ 251). 31. کتابخانۀ ملی تهران، شمارۀ 896 (پیشتر شماره 668 بوده) نستعلیق تحریری 28 رمضان 972ق، کاتب عهدی بن شمس البغدادی، در قسطنطنیه، 137 برگ. مالک نوشته تحفه شاهی، صفحۀ اول: مهر ناصرالدین شاه قاجار.آغاز و انجام: برابر اصل. (رؤیت/ فهرست ملی، 2/ 432ـ433/ نسخه های خطی، 6/ 249ـ251)32. موزۀ ملی پاکستان (کراچی)، شمارۀ 2/37ـ N.M. 1958 نستعلیق خوش، کاتب محمدمقیم بن حاجی کمال اصفهانی، 14 رجب 1157ق، در شاهجهان آباد هند، برگ 339 تا 461).(فهرست مشترک پاکستان، 11/ 735 از روی فهرست موزه، 1/ 235 و فهرست نوشاهی، 797).33. کتابخانۀ مجتبی مینوی، شمارۀ 67، نسخ بسیار زیبا در رجب 1174ق، 143 برگ، با مقابله و تصحیح و تکمیل مجتبی مینوی با نسخۀ نزد عبدالرحیم خلخالی، استنساخ از روی نسخۀ مورخ 27 ذی قعدۀ 958ق در مشهد، با مهر اهدایی احتشام العلما به مینوی.آغاز و انجام: برابر اصل(رؤیت؛ نسخه های خطی، 6/ 640؛ فهرستوارۀ کتابخانۀ مینوی، 16؛ فهرست نسخه های عکسی مرکز احیا میراث اسلامی).34. دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شمارۀ 169 ج، شکسته نستعلیق، سدۀ 10 و 11ق، 225 برگ. سرگذشت 666 شاعر در شش صحیفۀ آن آمده است. نسخه در 1318خ از آن محمد هادی دامغانی و در پاریس در 127 اکتبر 1338خ نزد عباس اقبال بوده و یادداشتهای قزوینی در آن است. اقبال برای آن فهرست شاعران نوشته و حواشی او در شرح لغات در آن دیده می شود. در یادداشت قزوینی آمده: از روی نسخۀ پاریس علاوه کردم. صحیفۀ اول و خاتمه را ندارد. آغاز موجود: عسکری میرزا، از اولاد امجاد بابر.انجام: برابر اصل.(رؤیت؛ فهرست ادبیات، 1/ 85ـ87).ب. نسخههای شخصی1. کتابخانۀ شخصی همایون صنعتی زاده، نستعلیق 979پ.(نسخه های خطی، 7/ 799)2. کتابخانۀ شخصی عبدالحسین بیات، تحریر حدود 968 تا 975ق.(تاریخ تذکره ها، 1/ 156؛ مقدمۀ همایونفرخ، بیست و نه).3. کتابخانۀ شخصی مرتضی نجم آبادی، در تهران.(تاریخ تذکره ها، ص 156، مقدمۀ وحید دستگردی). 4. کتابخانۀ شخصی سیدعبدالرحیم خلخالی، به خط نستعلیق کاتب و تاریخ ندارد، اول و آخر ناقص.(مقدمۀ مینوی بر نسخۀ خود).
پ. نسخه های ناشناختهنگارنده مشخصات ناقص 43 نسخه خطی تحفۀ سامی موجود در کتابخانه های جهان را در اختیار دارد که به دلیل عدم مشخصات کامل نسخه از ذکر آن چشم پوشید. تا در آینده ای نزدیک و از طریق دسترسی به فهرستهای آن کتابخانه ها، مشخصات کامل آن را درج کند.
ت. عکس و میکروفیلم1. میکروفیلم شمارۀ 5137 کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران از روی نسخۀ خطی مونیخ شماره 2.(فهرست میکروفیلمها، 3/ 136).2. میکروفیلم شمارۀ 2935 و نسخه عکسی مرکز احیا میراث اسلامی، از روی نسخۀ کتابخانۀ مینوی.(رؤیت).
منابع و مآخذفهرست نسخه های خطی کتابخانۀ مسجد اعظم قم، رضا استاد، قم، کتابخانه مسجد اعظم، 1365ش.فهرست نسخه های خطی فارسی مؤسسه خاورشناسی فرهنگستان علوم روسیه، اوف اکیمو شکین و دیگران، ترجمۀ عارف رمضان، مرکز مدارک فرهنگ انقلاب اسلامی، 1375ش.فهرست نسخ خطی کتابخانۀ ملی ایران، عبدلله انوار، تهران، کتابخانۀ ملی ایران، 1347ش، ج 2.فهرست کتابخانۀ مجلس شورای ملی، عبدالحسین حایری، تهران، کتابخانۀ مجلس شورای ملی، 1348ش، ج 17.فهرست کتابهای خطی کتابخانۀ ملی ملک، محمدباقر حجتی و احمد منزوی، تهران، کتابخانۀ ملک، 1354ش، ج 2.فهرست کتابخانۀ مدرسۀ عالی سپهسالار، ضیاالدین ابن یوسف حدائق شیرازی، تهران، مدرسۀ عالی سپهسالار، 1318ش، ج 2.فهرست نسخه های خطی کتابخانۀ عمومی حضرت آیت الله العظمی نجفی مرعشی، احمد حسینی اشکوری، قم،کتابخانۀ مرعشی، 1362 و 1369ش، ج 10 و 19.فهرست نسخه های خطی کتابخانۀ عمومی حضرت آیت الله العظمی آقای گلپایگانی، احمد حسینی اشکوری،  قم، کتابخانۀ گلپایگانی، 1357ش، ج 1.فهرست کتابهای خطی کتابخانۀ مجلس سنا، محمدتقی دانش پژوه، محمدتقی و بها الدین علمی انواری، تهران، کتابخانۀ مجلس سنا، [بی تا]، ج 1.فهرست میکروفیلمهای کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، محمدتقی دانش پژوه، تهران، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، 1363ش، ج 3.فهرست نسخه های خطی کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران، محمدتقی دانش پژوه، تهران، دانشکدۀ تهران، 1339ش، ج 1.فهرست نسخه های خطی کتابخانۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی دانشگاه تهران، محمدتقی دانش پژوه، تهران، دانشگاه تهران، [بی تا].فهرست نسخه های خطی کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، محمدتقی دانش پژوه، تهران، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، 1340ش، ج 9 و 10.فهرست نسخه های خطی فارسی در انستیتو نسخ خطی آکادمی علوم جمهوری آذربایجان (فهرست نامگو)، محمدتقی دانش پژوه و دیگران، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، 1380ش.فهرست نسخه های خطی کتابخانۀ آیت الله العظمی گلپایگانی، ابوالفضل عرب زاده، قم، دارالقرآن کریم، 1378ش.فهرست الفبایی کتب خطی کتابخانۀ مرکزی آستان قدسرضوی مشهد، محمد آصف فکرت هروی، کتابخانۀ مرکزی آستان قدس، 1369ش.فهرست کتب خطی کتابخانۀ آستان قدس رضوی، احمد گلچین معانی، مشهد، کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی، 1346ش، ج 7.فهرست نسخه های خطی دو کتابخانۀ مشهد، کاظم مدیر شانه چی و دیگران، تهران، فرهنگ ایران زمین، 1351ش.فهرست نسخههای خطی کتابخانۀ بزرگ حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، محمود مرعشی نجفی و دیگران، قم، کتابخانۀ مرعشی، 1380ش، ج 30.فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، احمد منزوی، لاهور، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، 1369ش، ج 11.فهرست نسخه های خطی فارسی کتابخانۀ مغنیسا، توفیق هاشم پور سبحانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1366ش.فهرست نسخه های خطی فارسی کتابخانۀ بروسۀ ترکیه، توفیق هاشم پور سبحانی، گیلان، دانشگاه گیلان، 1368ش.فهرست نسخه های خطی فارسی کتابخانۀ دانشگاه استانبول، توفیق هاشم پور سبحانی و حسام الدین آق سو، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1374ش.فهرست نسخه های خطی فارسی کتابخانه های ترکیه، توفیق هاشم پور سبحانی و حسام الدین آق سو، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1373ش.
دوماهنامۀ تخصصی اطلاع رسانی در حوزۀ تصحیح انتقادی متون، نسخه شناسی و مباحث ایرانشناسیدورۀ دوم، سال چهارم، شمارۀ چهلم، مرداد و شهریور 1389 -