گفتار پیش رو متن گفتگوی خانم خبیری با این جانب در بارۀ آثار تاریخی یزد مندرج در کتاب یزد از نگاهی دیگر گردآوری: سمانۀ خبیری است که در اسفند 1393 از سوی انتشارات آرتاکاوای یزد چاپ شده است.

مسجد جامع

     در ابتدا بهتر است بگویم دیدگاه من کارشناسی نیست ،من فقط نظر خودم را می گویم.

      در بارۀ مسجد جامع در یک جمله می توان گفت :نه تنها شاهکار معماری استان یزد، بلکه ایران است. در مسجد جامع ،تمام جلوه ها و نمودهای هنر و معماری ایران ،اعم از هنر کاشی کاری، کتیبه سازی ،گچبری، نماسازی، نور، گرما ، سرما و هر آنچه که بایستی در یک بنای تاریخی و مذهبی مدّ نظر معماران قرار گیرد ،در این بنا به کار رفته است و در هر دوره ای که بوده، به علت اینکه بنای شاخص یزد بوده ، حاکمان و فرمانروایان و کسانی که در مدیریّت سیاسی - اجتماعی شهر یزد قرار می گرفتند ،سعی می کردند نخبه ترین افراد را در ساخت مسجد به کار گیرند. به همین علت در هر قسمت از مسجد، جلوه هایی از هنر کاشی کاری  ، نور ،ترکیب و جلوه رنگ را می دیده می شود.من در کتاب مسجد جامع کبیر،در بخش کتابشناسی ،سعی کردم تقریبا تمام مطالب ، کتاب ها و پژوهش ها و پایان نامه ها درباره مسجد را در 50 سال گذشته جمع آوری کنم. چیزهایی که گذرا شنیدم این است: نقشی در بالای محراب است که بدان گردونۀ خورشید می گویند و این نقش در معماری ایران و حتّی گلیم و فرش ایران سابقه دارد وآقای بختورتاش در کتاب گردونۀ مهر مفصّلا بدان پرداخته اند. بعضاً از روی ناآگاهی می گویند :علامت هیتلر است ،در صورتی که حزب نازیسم از این نماد آریایی ،ایرانی استفاده کرده است . خوشبختانه در این مسجد نشانه هایی است که آرم شهرداری یزد و سکه بهار آزادی از آن گرفته شده است. و همچنین بیشتر نقوش مسجد جامع قابلیّت آن را دارد که از آن به عنوان نماد یا نشانه استفاده شود.

هیئت حامیان مسجد جامع کبیرپرداخت

    آقای وزیری یک روحانی بود که نفوذ کلام بسیار خوبی داشت و مردم او را دوست داشتند و ایشان با استفاده از این نفوذ کلام به ساختن کتابخانه وزیری و تشکیل هیئت حامیان مسجد جامع کبیرپرداخت که بارزترین فعالیت آن در سال 1324خورشیدی بود که بهباز سازی و باز پیرایی مسجد جامع پرداخت.

خانه لاری ها:

      چون اینجا  محلّ سازمان های میراث فرهنگی یزد و اسناد ملّی یزد بوده است بر سر زبانها افتاد و گرنه ،خانۀ لاری ها در مقایسه با خانه های فاخر سنّتی یزد شاید در ردیف صدم باشد .ما بدون اغراق در یزد ،صد خانه بهتر از خانۀ لاری ها داریم .شاید این خانه در مقایسه با خانه های شهرهای دیگر شاخص باشد، ولی در یزد نه.

مدرسۀ ضیاییه:

     این مدرسه که به زندان اسکندر معروف است ،مشخّص است که یکی از مدارس علمیه یزد بوده که توسط ضیا الدین در حدود سال 763 هجری،قرن 8 ساخته شده و پایین مدرسه پایابی است که به قنات های یزد راه دارد و در ظاهر تداعی کننده این بوده که اینجا یک زندان است ( البته اکنون به شکل زیبایی نما سازی شده است و از گذشته هیچ نشانی ندارد) در حالی که بیشتر جاهای یزد به این قنات ها راه داشت. شاید یک زمانی از روی ناچاری و نداشتن جا، زندانیان را در این جا جمع آوری می کردند تا فرار نکنند . یکی از دوستان پژوهشگر، روانشاد دینیار شهزادی که باستان شناس بود، می گفت شاید در قرن 7 و8 ق ، اسکندر عمر شیخ ،یکی از فرمانروایان یزد از آنجا به عنوان زندان استفاده کرده و گرنه اسکندر هیچ گاه به یزد نیامده .هرچند گفته می شود ساسانیان در یزد بودند . در این باره در کتاب خودم (یزد یادگارتاریخ )از قول فرهنگ نویس ها مشخّص کردم که زندان اسکندر یک فضای ظلماتی بوده که شاعران برای خود متصور می شدند. مثلا حافظ خطاب به یزد گفته و تشنه تهرانی به ری.و آن ها به جای خوش آب و هوا می گفتند: ملک سلیمان. یک شاعر خراسان و دیگری شیراز را ملک سلیمان می خوانده .و در دهخدا آمده که به جای ظلمات و تاریک ، زندان سکندر می گویند.

تشنه تهرانی می گوید:به چشمم ملک ری همچو زندان سکندر شد.

بقعۀ 12 امام:

     بنای شاخص و نماد شیعه گری شهر یزد درسده های  5و6ق  بوده و بعد به تبع حاکمیت ایران و سلجوقیان که سنّی بودند ، آن ها هم سنی می شوند.در قرن 9و10ق، یزد از شهرهای مهمّ شافعی مذهب در ایران بود که بسیار با شیعیان نزدیک هستند و در عصر صفوی که شیعه به عنوان دین و مذهب رسمی اعلام شد، شیعه می شوند. این بنا که کتیبه ای مربوط به سال480(قرن 5 ) را دارد جلوه ای از تشیع در یزد بوده است و همچنین از وجوه شاخص بناهای دوره سلجوقی ،آجری بودن بناست.

موزۀ آب:

      یکی از خانه های بسیار خوب یزد است و هر چند این کلمه درست نیست ولی من به ناچار از آن استفاده می کنم یک خانه تیپیک یزدی.که به خوبی جریان گردش آب را نشان می دهد و انتخاب آن برای موزۀ آب بسیار درست بوده است.حیاتی ترین چیز برای استان یزد، آب است ،به طوری که در بیشتر جراید آمده ،بیشترین حجم دعواهای یزد در دادگستری برسرآب بوده است .تقسیم و نگرشی که برسر آب بوده در این خانه به کار رفته است. این است که معماری یزد به دلیل کویری بودن بر مبنای دسترسی بر آب شکل گرفته است .در خانه های اعیانی آب جریان داشته و خانه های غیر اعیانی" بریده" داشتند و خانه های فقیران که دسترسی به آب نبوده، به ناچار از آب انبار استفاده می کردند .این است که در همه جای ایران ،هر جا آب است ،آبادی هم است و در یزد کمبود آب، بارز است. علی اصغر مهاجر در کتاب" زیر آسمان کویر" تعبیر جالبی دارد .می گوید در یزد ،سلطان حقیقی آب است.

امیرچقماق:

      بنای شاخص دورۀ ایلخانی است که محراب بسیار زیبایی دارد و تنها مسجدی در یزد  است که کلاه فرنگی دارد وکاشی کاری های آن بسیار زیباست و امیر چقماق شامی حاکم یزد آن را درسدۀ نهم قمری درکنار مجموعه خودش که شامل :حسینیّه،آب انبار ،تکیه و چاه خانه بود، ساخته و در آن قرن به آن مسجد جامع نو می گفتند و گویا نماز جمعه هم در آن برگزار می شده است.

قصر آیینه :

    این بنا برای آقای رضا صرّاف زاده دولتمند یزدی و مالک کارخانۀ جنوب بوده است.آقای صرّاف زاده به علّت تمکّن مالی که داشت ،منزلش را زیبا و با آیینه کاری ساخت و بعد از انقلاب مصادره شد. به علت آیینه کاری زیبا نام آن را قصر آیینه گذاشتند و بنای شاخصی نیست.

دخمه: چرا بقیه اش را حذف کردید

    در این جا سه بنای دخمه، شامل: مانکجی ، گلستان خانم و دخمۀ سنگی قرار دارد که زرتشتیان یزد تا حدود 50 سال قبل مردگان خود را بر بالای دخمه می گذاشتند. در پاین دخمه ،بناهایی به نام خیله دارد که ویژۀ هر آبادی است .آب انبار زیبایی هم در آن جا دیده می شود.تنها آب انباری است که بادگِیر آن مشبک است ،در دخمه است .چون بر سطح و کف است و می خواستند از ورود حیوانات موذی جلوگیری کنند. وهم برای زیبایی آن را بدین گونه ساختند.

باغ دولت آباد:

     باد:

به خوبی با کند وکاو در گوشه و کنار آن می توان شیوۀ آب رسانی به باغ های کویری را در آن دید. یکی از بزرگترین بادگیرهای یزد در آن است که البته چند سالی است که در مهریز بادگیری ساختند که سعی کردند از آن بزرگتر باشد.این بادگیر قسمت شاه نشین را خنک می کند و آبی که زیر آن است روح نواز است . شیشه های رنگی در بنا باعث می شود با شکست نور فضا زیبا شود.شاید این بنا به اهمیّت باغ فین کاشان نباشد ،ولی از باغ های خوب ایران است که توسط محمّد تقی خان که از فرمانروایان یزد در دورۀ زند و قاجار درسال 1313هجری،ساخته شد . البته این بنا در دورۀ اخیر به همّت استاد محمّد کریم پیرنیا و سازمان ملّی حفظ آثار باستانی ایران مرمّت شد.

*******

انشاالله شما بتوانید شاخص ترین بناهای یزد را با تحقیق شناسایی کنید.خوشبختانه زنده یاد ایرج افشار کتاب مهم یادگارهای یزد را به یادگار گذاشته و هرچه لازم بوده گردآوری کرده است .امیدوارم کتاب خوبی را با همکاری کارشناسان ، به صورت مستند و همراه با تاریخ تدوین کنید.

حسین مسرّت

20 اردیبهشت1393