کاریز یزد

حسین مسرت

چندین شعر دیگر نیز از او در دست است که می‌توان آن‌ها را شاهکاری در زمینۀ شعر پارسی برشمرد، همچون شعری به مطلع زیر:

ب- نثر

نثر وی را عمدتاً می‌توان به دو دورۀ مشخّص تقسیم کرد:

1- از آغاز تا 1332، از این دوره دو مقاله از وی دربارۀ فرهنگ در روزنامۀ نقش جهان اصفهان و مقالات فراوانی در نشریّات محلّی یزد به چشم می‌خورد. از جمله مقاله‌ای با نام: «تغییر خطّ فارسی» مندرج در طوفان یزد، دیگر مقالات عمدتاً در زمینۀ مسایل اجتماعی و سیاسی آن روزگار یزد است. مقالات متهوّرانه و روشنگرانۀ وی از اوضاع اجتماعی آن روز زبانزد همگان است، در حدّی که برخی می‌گفتند: شخصی از تهران برای «صفای بشر» سرمقاله می‌فرستد. برخی از نوشته‌های بدون امضای نشریّات نامبرده یزد از آن دهشیری است، گاهی هم با نام «ض-د» آن‌ها را امضا می‌کرد.

2- 1334 تا 1379، این دوره از فعّالیّت‌های دهشیری را باز می‌توان به دو بخش عمده تقسیم کرد: الف- نگارش، ب- ترجمه، که ترجمه‌ها سهم بیشتری نسبت به دیگر آثارش دارد.

الف- نگارش

آثار منثور دهشیری سال‌هاست زینت‌بخش نشریّات گوناگون تهران، به ویژه مجلّۀ وزین دانشکده ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تهران است که خود وی نیز معتقد بود بهترین مقالاتش در آنجا چاپ شده است. مقالاتی همچون «آلفرد دوینی، شاعری متفکّر...» «حکمت الهی شیعه» «لوئی ماسینیون، شرق شناسی عارف» و چند ترجمه از آن جمله است.

چند نقد بر کتاب‌های دکتر باستانی پاریزی (آسیای هفت سنگ، خاتون هفت قلعه و...) نصرالله فلسفی (منتخب آثار شعرای رمانتیک) و چندین مقالۀ دیگر. در راهنمای کتاب و نیز مقالاتی در نشریّاتی چون: وحید، سپیدۀ فردا (دانشسرای عالی)، مهر، ماه نو، تجدّد ایران، دنیای جدید، حاصل این سال‌هاست.

کتابی که بتوان در این بخش از آن نام برد وجود ندارد، تنها در دیباچۀ برخی از ترجمه‌هایش، مطالبی دربارۀ آن کتاب و نویسنده‌اش به چشم می‌خورد، دو نمونه از نثر وی به نقل از دیباچه‌ای که وی بر کتاب‌های «تاریخ اقتصادی» و «معنی و ارج زندگی» نوشته، آورده می‌شود:

«نکته‌ای است بدیهی و مسلّم که نوع بشر، از نخستین روزی که به عرصۀ اجتماع گام نهاد تا به امروز که در جهان پندار، خود را در اوج تمدّن و ذُروۀ قدرت می‌انگارد، همیشه خاطرش مشغول به مسایل اقتصادی بوده و چه بسا برای ابد چنین خواهد بود. تأمین معاش و مشاهدۀ اختلاف عظیم و فاحش زندگی توانگران و بینوایان، اقویا و ضعفا، در همه حال ضمیر آدمی را مشوّش و خاطر اندیشمندان را نگران داشته و می‌دارد.»[2]

«تمدّنی که از نیاکان ما به ارث رسیده است، پیکار لاینقطع و شخصی ما را در طریق زندگی راستین و گوهرین روح، ‌طلب می‌کند و هیچ چیز دیگر نمی‌تواند مجاهدات ما را به خاطر اخلاق، هنر و وظیفۀ اجتماعی و سیاسی موجّه بدارد.

تنها خَلق، چه بزرگ و چه کوچک می‌توانند تمدّنی سرشار از حیات روحانی اصیل تدارک ببینند و پاس دارند، چیزی دارند تا به نوع بشر عرضه کنند. حیاتی که آینده‌اش، مرهون کوشش‌های بی‌حاصل، در راه جانشین کردن کمیّت با کیفیّت، از راه زور و سلاح‌های خارجی و ظاهری نیست، بلکه وابسته به تجلّی روزبه‌روز و غنی‌تر حیات جاویدان، در اوضاع و احوال زندگی دنیوی می‌باشد.»[3]

ب- ترجمه

بیش از 90 درصد کارهای او در دورۀ سوم زندگی ادبیش ترجمۀ کتاب‌ها، مقالات و اشعار از زبان فرانسه به فارسی است. نگارنده نیز بنا بر اهمّیت این ترجمه‌ها، نخست به کتاب‌هایش می‌پردازد و آن‌گاه گذری دارد، به ترجمۀ مقالات و اشعار او.

1- ترجمۀ کتاب‌ها

بی‌گمان کمتر کسی است که از نقش حیاتی و ارزندۀ مترجمان در برگرداندن آثار سایر نویسندگان جهان و انتقال دانش از زبانی به زبان دیگر آگاه نباشد. مترجمان در حقیقت، گشایندگان دریچه‌های نو بر روی ملّت‌ها هستند و در انتقال علوم و دانش بشری به ویژه ادبیّات و تاریخ نقشی بسزا دارند. حال اگر آن مترجم خود نیز بر هر دو زبان مسلّط باشد، این انتقال به نحو شایسته‌تری صورت می‌پذیرد.

دکتر دهشیری که به گفتۀ دکتر آذر نفیسی، استاد زبان و ادبیّات فرانسه «بسیار بر زبان فرانسه مسلّط بوده» از این دست مترجمان است.

بر روی هم، دهشیری 33 عنوان کتاب از زبان فرانسه به فارسی ترجمه کرده که 21 جلد آن، چاپ شده و بقیّه در مراحل مختلف چاپ بود و یا است. نیز به واسطۀ گذشت زمان و دگرگونی‌های اداری، برخی از آثار وی، در دست ناشران مانده و یا گم شده است و دهشیری به دلیل حُجب و حیای خود، هیچگاه پیگیر چاپ آن نشده بود. همچنین کتاب «قرآن در اسلام» از علاّمه طباطبایی را به فرانسه ترجمه کرده و مهم‌تر آنکه «فرهنگ فرانسه- فارسی» را زیر چاپ دارد؛ در این باره ناشر آن می‌نویسد:

«این فرهنگ که تألیف آن پایان گرفته است، در برگیرندۀ غالب اصلاحات، ترکیبات و تعبیرات زبان فرانسه است به همراه معادل‌های فارسی آن‌ها، منابع کار مؤلّف جدیدترین فرهنگ‌های عمومی فرانسه به ویژه فرهنگ لاروس 10جلدی و فرهنگ روبر 7 جلدی بوده است. کوشش شده است تا معادل‌های فارسی از میان مجموعۀ اصطلاحات زبان فارسی انتخاب شود و از ترجمۀ تحت‌اللفظی اصطلاحات

خودداری گردد. این کار نخستین کوششی است که در این زمینه انجام می‌گیرد.»[4]

اوّلین کتابی که وی از زبان فرانسه به فارسی ترجمه کرد، «سخنی چند در باب ابوسعید و ابن‌سینا» نوشتۀ جیمز دارمستتر بود که در سال 1337 چاپ شد و یکی از نویسندگان بنام آن روزگار، بر آن دیباچه‌ای نوشت و در آن به ستایش از دهشیری پرداخت.

مشهورترین کتاب‌های وی عبارتند از: ارض ملکوت، شناخت اسلام، سیاست اروپا در ایران، مصایب حلاّج، عرفان حلاّج، سخن انالحّق و عرفان حلاّج، انقلابات ایران، تومیسم، فرهنگ فرانسه فارسی، بحران دنیای متجدّد، تاریخ پیشرفت علمی و فرهنگی بشر، سفرهای اروپائیان به ایران و سرانجام دو جلد تاریخ بزرگ جهان.

نویسنده‌ای در نقد کتاب مصایب حلاّج نوشته است:

«ترجمۀ مصائب، کاری است طاقت‌فرسا و واقعاً نفس‌بر و تا کسی خود، مستقیماً در این دریای عظیم، دست و پا نزده باشد، نمی‌تواند به این واقعیّتِ غیرقابل انکار پی ببرد که زحمت ترجمۀ چنین کتابی، هیچ دست کم از تألیف آن ندارد. چرا که مترجم، علاوه بر دانستن کامل زبان‌های فارسی و فرانسه و عربی، باید اهل تحقیق و آشنا به حقایق عرفانی و رموز آن و نیز محیطِ بر اغلب منابع و مراجع مربوط به حلاّج باشد. از این‌ها گذشـته، تـرجمۀ مصایب حوصله و دانشی همسنگ مؤلّف آن

لازم دارد و این همه در کمتر کسی فراهم می‌آید.»[5]

دکتر محمود افشار یزدی دربارۀ ترجمۀ کتابش: «سیاست اروپا در ایران» چنین نوشته است: «چون خوانندگانی که زبان فرانسه نمی‌دانند از من خواسته بودند که کتاب را به زبان فارسی ترجمه و چاپ کنم از آقای سیّدضیاءالدّین دهشیری که در هر دو زبان فارسی و فرانسه استاد است، خواستم که آن را ترجمه بنمایند، اکنون خوشوقتم که آقای دهشیری بهتر از من این کار دقیق را انجام دادند و متشکّرم.»[6]

نامه‌ای هم از سیّد محمّد علی جمال‌زاده در دست است که وی به افشار، مدیر مجلّۀ آینده نوشته و یادآور شده از قول من به مترجم مقاله‌ام، دهشیری تبریک بگویید که اگر من می‌خواستم مقاله‌ام را به فارسی بنویسم، به خوبی‌ای که ایشان ترجمه کرده‌اند، نمی‌توانستم بنویسم.

دکتر نصرالله پورجوادی در نقد کتاب «ارض ملکوت» می‌نویسد: «نمی‌توان منکر دشواری متن کتاب و کار ترجمۀ آن به فارسی شد و یا زحمات مترجم را در برگرداندن کتاب به فارسی نادیده گرفت.»[7]

دکتر اسلامی ندوشن دربارۀ ترجمۀ سلسله کتاب‌های تاریخ بزرگ جهان، نوشتۀ «کارل گریمبرگ» که به وسیلۀ دهشیری و دیگر مترجمان انجام گرفت، چنین نوشته است: «ترجمۀ فارسی به لطف دوستانی انجام گرفت که همه از صاحب قلمان شناخته شدۀ کشور هستند و از اینکه نور چشم و بخشی از نقد عمر را بر سر آن نهاده‌اند، من به نوبۀ خود از آنان سپاسگزاری دارم، اجر معنوی کار، آنان را گوارا باد!»[8]

نمونه‌ای از ترجمۀ وی به نقل از کتاب «کُلمبا و زُهرۀ شهر ایل» آورده می‌شود: «شبی خوش و زیبا بود و ماه به روی موج‌ها به بازی اندر، کشتی آهسته، آهسته به دلخواه نسیمِ سبک روح، راه می‌پیمود. دوشیزه لیدیا هیچ میلی به خفتن نداشت، تنها حضور همین شخص بیگانه بود که او را مانع لذّت بردن از هیجان‌هایی می‌شد که در دریا و در شب ماهتابی، هر انسانی که دو دانه بذر شعر و شاعری در قلبش باشد، حس می‌کند.»[9]

مهمترین کتاب‌های در دست چاپ وی عبارتند از: روایات حلاّج (ماسینیون)، تاریخ ایران باستان (کلمان هوار)، اسلام در ایران (هانری کربن)، کارمندان (اونوره دو بالزاک) و ادبیّات جدید یونان.

2- ترجمۀ مقالات

هرچند فهرست کاملی از مقالات فارسی و ترجمه شدۀ وی در دست نیست و حتّی خود دهشیری هم در اختیار نداشت، امّا نگارنده توانسته از کتاب‌های مهم و چندگانۀ فهرست مقالات فارسی (ایرج افشار) و دیگر فهرست مقالات و نیز از خود مجلاّت، مجموعاً به 50 مقالۀ وی در زمینه‌های مختلف ترجمه، عرفان، روانشناسی، تاریخ و زبانشناسی دست یابد که نزدیک به نیمی از آن‌ها ترجمه از فرانسه است.[10]

چند مقالۀ مهمّ ترجمه شدۀ وی عبارتند از: خویشاوندی زبان‌ها (آمی‌په)، فرهنگ کانت و روشنایی‌ها (ژان لوئی بروک)، حکمت الهی شیعه در عصر صفویّه (هانری کربُن) کاخ آپادانای شوش (رنه گیرشَمن)، سلسلۀ مرعشیّۀ مازندران (هـ لویی رابینو) برگزیدۀ داستان‌های جمال‌زاده (رودلف گُلپکه)، و یادبود ماسینیون. مقالات ترجمه شدۀ وی اکثراً در مجلاّت: کاوش، راهنمای کتاب، وحید، یغما، دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی، مردم‌شناسی، هستی و مهر چاپ شده است.

3- ترجمه اشعار

همگان می‌دانند دشوارترین ترجمه‌ها، بر گردانیدنِ آثار منظوم، از زبانی به زبان دیگر است که به غیر از تسلّط مترجم بر مفاهیم زبان کشور مبدأ، خود نیز می‌بایست از ذوق و قریحه‌ای شاعرانه برخوردار باشد تا بتواند آن را به بهترین حالت و آن‌گونه که بازگویندۀ احساسات شاعر است، ترجمه کند، دهشیری در طول این سال‌ها مشتاقان ادبیّات فرانسه را با آثار شعرای آن دیار همچون: شارل بودلر، ویکتور هوگو، دنی دیدرو، ژان ژاک روسو، آلفرد دوموسه، پل ورلن و لوکنت دولیل آشنا کرده و نمونه‌هایی از اشعارشان را در شماره‌های گوناگون مجلاّت: باغ صائب، یغما و چند جای دیگر چاپ کرده است.

این گفتار با بخش‌هایی از ترجمۀ شعر «فریضۀ شاعر» اثر نویسندۀ توانای فرانسه ویکتور هوگو زینت داده می‌شود:

«ای طبیعتِ قدسی، به تو عشق می‌ورزم، خیلی آرزو داشتم که مجذوب و مفتون تو گردم، ولی دریغا که در این دورانِ پرحادثه، هر فردی مدیونِ همگان است.

یزدان، خواستار آن است که در روزگاران مخالف، هرکس به کار پردازد و به دگران خدمت بگزارد، بدبخت آن کو به یاران و همنوعان خود بگوید: به عالم آخرت و گوشه انزوا باز می‌گردم.

شاعر در روزهای سختی و نامرادی، در پی فراهم ساختن روزهای خوش‌تر است و چشمانش به جای دگری نگران.

در آن زمان که مردمان بر سانِ گیاهان، به رخوت و خمود اندرند، شاعر، دیدۀ بیدار و بینا دارد.

در رؤیاهایش که همیشه از عشق و محبّت سرشار است، سایۀ هرآنچه روزگاری، قدم به عرصۀ وجود خواهد نهاد، نمایان است.

مردم او را به مسخره می‌گیرند، ولی چه باک! شاعر به تفکّر اندر است. بسیار کسان در عالم خاموشی، نغمۀ او را که دگران نمی‌شنوند، بر لوحِ ضمیر خود رقم می‌زنند.

شاعر بر حال رقیبان سبکسر خود دلسوزی دارد، و چه بسیارند فرزانگان دروغینی که در برابر سخنان او به آهنگ بلند می‌خندند و آهسته به فکر اندر می‌شوند.»[11]

***

نگارنده پیشاپیش بر این نکته اعتراف دارد که آنچه در این نوشته آمده، تمامی آنی نیست که باید باشد و با فروتنی و محجوبیتی که در دهشیری وجود داشت، نمی‌تواند انتظار این نکته را داشت که لب به سخن بگشاید و گوهر وجودش را ابراز کند. او بیش از هرچیز دوستدار آرامش بود و تا پایان عمر با همان شوق سال‌های نخستین تدریس و ترجمه می‌کرد و شعر می‌سرود.

***

فهرست آثار دکتر سیّدضیاءالدّین دهشیری*

چنانکه گفته شد، متأسّفانه برخی از آثار وی علی‌رغم آنکه حدود 50 سال است به ناشر داده شده، هنوز چاپ نشده و یا گم شده و ای بسا آرزو که خاک شده است.

1. ادبیّات جدید یونان، سلسلۀ چه می‌دانم، ترجمه: ض.د، تهران: بزرگمهر (زیر چاپ).
2. ارض ملکوت و کالبد انسان در روز رستاخیز، از ایران مزدایی تا ایران شیعی: هانری کربن، ترجمه: ض.د، تهران: طهوری، چاپ دوم، 1374. (چاپ اوّل، 1358).
3. اسلام در ایران: هانری کربن، مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی (زیر چاپ؟).
4. انقلابات ایران: ویکتور برار، ترجمه: ض.د، تهران: دانشگاه تهران، 1355.
5. انواع شعر و صناعات شعری در زبان فرانسه، تألیف: ض.د و ژالۀ کهنموئی‌پور، تهران: دانشگاه تهران، 1372.
6. بحران دنیای متجدّد: رنه گنون، ترجمه: ض.د، تهران: امیرکبیر، چاپ سوم، 1378. (چاپ اوّل، 1349).
7. تاریخ ادبیّات فرانسه، قرن نوزدهم: پیر برونل و دیگران، ترجمه: ض.د، تهران: سمت، 1378، ج 4.
8. تاریخ اقتصادی، بررسی در روابط نهادهای اقتصادی و تحوّلات تمدّن بشری از ابتدا تا عصر حاضر: آندره پیتر، ترجمه: ض.د، تهران: دانشگاه تهران: 1355.
9. تاریخ ایران باستان: کلمان هوار، ترجمه: ض.د، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، (زیر چاپ؟).
10. تاریخ بزرگ جهان: کارل گریمبرگ، ترجمه: ض.د، تهران: یزدان، 1369، ج 1 و 3.
11. تاریخ پیشرفت علمی و فرهنگی بشر، ج 2 و 5: یونسکو، ترجمه: ض.د، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1358 و 1359، (یک جلد دیگر ترجمۀ ض.د نیز آماده چاپ است. بقیّۀ جلدها را نویسندگان دیگر ترجمه کرده‌اند).
12. تست کنکور فرانسه، تهران: دهخدا، 1340.
13. تفسیر آثار برشت: ترجمه: ض.د، تهران: امیرکبیر (آمادۀ چاپ بوده، ولی ناشر وجود آن را انکار می‌کند).
14. توحید حضرت باری در شعر فارسی (آمادۀ چاپ)
15. تومیسم: اتین ژیلسون، ترجمه: ض.د، تهران: حکمت، 1384، (درآمدی بر فلسفۀ قدّیسِ توماس آگوئینی)
16. روایات حلاّج: لویی ماسینیون، ترجمه: ض.د، تهران: جامی، (زیر چاپ؟).
17. سخن انالحقّ و عرفان حلاّج: لویی ماسینیون، ترجمه: ض.د، تهران: جامی، 1374.
18. سخنی چند در باب ابوسعید ابوالخیر، عارف بلندپایه و ابن‌سینا، حکیم و دانشمند گرانمایه: جیمز دار مستتر، ترجمه: ض.د، تهران: ادارۀ کلّ نگارش وزارت فرهنگ، 1337.
19. سفرهای اروپاییان به ایران: ژان فرانسواز شیبانی، ترجمه: ض.د، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ دوم 1381 (چاپ اوّل، 1353).
20. سیاست اروپا در ایران: محمود افشار یزدی، ترجمۀ فارسی: ض.د، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی، 1358.
21. شاهکارهای آلفرد دوموسه: ترجمه: ض.د (آمادۀ چاپ، در سال 1337 به ادارۀ کلّ نگارش داده شده است).
22. طبیعت در شعر فارسی (آمادۀ چاپ)
23. شناخت اسلام: فریتیوف شوئون، ترجمه: ض.د، تهران: مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1362.
24. عرفان حلاّج: لویی ماسینیون، ترجمه: ض.د، تهران: بنیاد علوم اسلامی، 1366.
25. فرهنگ فرانسه- فارسی لاروس، ترجمه: پاندورا لسانی، با همکاری: ض.د، تهران: مانی، 1378.
26. قرآن در اسلام: محمّدحسین طباطبائی، ترجمه به فرانسه: ض.د، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (زیر چاپ؟).
27. قرآن مجید، ترجمه به فرانسه: ض.د، (زیر چاپ؟)
28. کارمندان: اونوره دوبالزاک، ترجمه: ض.د، تهران: جامی. (زیر چاپ؟)
29. کلمبا و زُهرۀ شهر ایل + ارواح عالم بزرگ: پروسپرمریمه، ترجمه: ض.د، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ سوم، 1384 (چاپ اوّل، 1351)
30. لاتین نویسان مسیحی: سلسله چه می‌دانم، ترجمه: ض.د، تهران: بزرگمهر. (زیر چاپ؟)
31. مصایب حلاّج: لویی ماسینیون، ترجمه: ض.د، تهران: جامی، ویرایش جدید، 1383 (دو جلد در یک مجلد)، (چاپ اوّل، 1362)
32. معنی و ارج زندگی: رودلف اوکن، ترجمه: ض.د، تهران: دانشگاه تهران، 1356.
33. نعت امیرالمؤمنین(ع) در شعر فارسی (آمادۀ چاپ)
34. نعت حضرت رسول اکرم در شعر فارسی، تهران: دهخدا، 1348. (با دیباچۀ جلال‌الدّین همایی)

***

سایر منابع

دانشنامۀ مشاهیر یزد: محمّد کاظمینی، یزد: بنیاد ریحانۀ‌الرسول، ویرایش دوم، 1382؛ ج 1: 595-594.

سخنوران نامی معاصر ایران، محمّدباقر برقعی، قم: خرّم، 1372، ج 3: 1821.

فرهنگ شاعران زبان فارسی: عبدالرّفیع حقیقت، تهران: شرکت مؤلّفان و مترجمان ایران، 1368: 290.

فهرست مقالات فارسی: ایرج افشار، تهران: جیبی و علمی و فرهنگی، 1383-1338، 6جلد.

فهرست مقالات مجلّۀ دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی: ابراهیم دیباجی، تهران: کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، 1365: 29.

فهرست کتاب‌های چاپی فارسی: خانبابا مشار، تهران: بی‌نا، [ویرایش 4]، 1358-1350، 5 جلد.

فهرست مقالات فرهنگی در مطبوعات ایران 1361 تا 1372.

فهرست توصیفی انتشارات مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1366: 31-30، 53.

فهرست موضوعی مجلّۀ یغما: شیرین معراجی، تهران: مرکز اطّلاعات و مدارک علمی ایران، 1374.

فهرست مقالات مردم‌شناسی، تهران: مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی، 1356، ج 1.

فهرست مقالات فصلنامۀ هستی: محمّدعلی حیدری، تهران: مجلّۀ هستی، 1385.

کتاب شناسی ملّی ایران، تهران: کتابخانۀ ملّی ایران سال 1342 تا 1375.

کتابنامه: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سال 1363 تا 1370.

دوره نشریّۀ باغ صائب: انجمن ادبی صائب، 1338 تا 1358.

دورۀ مجلّۀ نشر دانش، س 1 تا 16.

دورۀ هفته‌نامۀ ندای یزد، س 1 تا 13.

ویژه‌نامۀ طوفان یزد، ش 326 (دی 1338).

مراجعۀ حضوری به کتابخانه‌های تهران، مشهد، یزد.

زنده‌یاد دکتر سیّد ضیاءالدّین دهشیری و آقایان سیّد محمّدیحیی دهشیری، فرزند دکتر دهشیری و دکتر سیّد کمال‌الدّین دهشیری.

[1]. دریافتی از شاعر.

[2]. تاریخ اقتصادی: آندره پیتر، ترجمه: ض. د، تهران: دانشگاه تهران، 1356، دیباچه.

[3]. معنی و ارج زندگی: رودلف اوکن، ترجمه: ض.د، تهران: دانشگاه تهران، 1356، دیباچه.

[4]. فهرست کتاب‌های فرهنگ معاصر، تهران. 1368. (گویا همان کتابی که در سال 1368 به وسیله نشر مانی چاپ شده است)

[5]. تأمّلی در مصایب حلاّج: بهروز تقی خانی، نشر دانش، س 4، ش 1 (آذرودی 1362): 22.

[6]. سیاست اروپا در ایران: محمود افشار، ترجمه: ض.د، تهران: بنیاد موقوفات افشار، 1358، دیباچه.

[7]. ارض ملکوت، بهشت گمشده: نصرالله پورجوادی، نشر دانش، س 1، ش 3 (فروردین- اردیبهشت 1360): 3.

[8]. تاریخ بزرگ جهان: کارل گریمبرگ، ترجمه‌ها زیر نظر: محمّد علی اسلامی ندوشن، تهران یزدان، 1369، دیباچه.

[9]. کلمبا و زهرۀ شهر ایل: پروسپرمریمه، ترجمه: ض.د، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ سوم، 1384، دیباچه.

[10]. ترجمۀ دیباچۀ کتاب یزد، یادگار تاریخ به فرانسه، اثر ذوق ایشان است.

[11]. فریضۀ شاعر: ویکتور هوگو، ترجمه: سیّدضیاءالدّین دهشیری، ندای یزد، س 3، ش 8 (18/3/66): 4 و 2.

*. این فهرست بر پایۀ گفتگو با دکتر سیّد ضیاءالدّین دهشیری و دیگر فهرست چاپی سامان یافته و در تاریخ 15/10/1386 بر پایۀ گفتگو خانوادۀ مرحوم دکتر دهشیری و دکتر کمال‌الدّین دهشیری روزآمد شد.