حسین مسرّت 

 

12-کتابخانۀ شرف الدّین علی یزدی

در تاریخ یزد آیتی ذیل شرح زندگی شرف الدّین علی یزدی، وصیّ سیّد رکن الدّین ( با شرف الدّین علی یزدی نویسندۀ ظفرنامه اشتباه نشود ) آمده است :

« خواجه رشیدالدّین فضل الله در نخستین سفری که به یزد آمد ، شرف الدّین علی به دیدن او رفت . مرافقت کلّی بین ایشان حاصل شد . زیرا شرف الدّین علی هم در علم و حکمت بی نظیر بود و در انظار محترم و کتابخانۀ مهمّی داشت و هر کتابی که خواجه رشیدالدّین را لازم می شد ، وی برایش تهیّه کرده به او می داد » . (49 ) در تاریخ جدید است : « هر کتاب که طلب کرد به وی داد. »  ( 50 )

13-کتابخانۀ مدرسۀ کمالیّه یزد ( شاه کمال )

« بانی این مدرسۀ عالی ، خواجه کمال الدّین ابوالمعالی بن خواجه برهان الدّین ، وزیر امیر مبارزالدّین مظفّری بوده است . در این مدرسه جز کتابخانه ، داروخانه و دارالشّفاء و گرمابه هم برای طلّاب علوم ساخته ... بنای مدرسه و کتابخانۀ آن هم به کاشی نقّاشی شده و مزّین بوده و برای ادارۀ امور آن موقوفات بسیار وقف کرده بودند . این مدرسه به سال 720 بنایش پایان یافته بوده است . ( تاریخ جدید یزد، ص 136 ) » (51 ) ( در اواسط قرن 9 ویران گشت ) .

14-کتابخانۀ مدرسۀ صفائیۀ شهرستان

تاریخ یزد دربارۀ این مدرسه و کتابخانۀ آن می نویسد : « مدرسۀ مروّح و عالی است و درگاهی رفیع با دو منار به تکلّف دارد و تمام مدر سه به کاشی تزئین دارد . و قبۀ زاویه و کتب خانۀ نیکو دارد . بانی آن مولانا ضیاءالدّین حسین بن رضی بن مولانا شرف الدّین علی است . این مدرسه و کتابخانۀ آن به سال 705 ق ساخته شده بود. »  ( 52 )

در تاریخ یزد جعفری و فصل نامۀ هنر و کتاب خطّی نجوم المسرد ، تاریخ بنا 631 ق آمده است . در کتاب تاریخ مدارس ایران درج است : در زمان مولانا مجدالدّین حسن ( متوفی 787 ق ) فرزند ضیاءالدّین . مأمن و مسکن اهل علم و فضل و محلّ تشکیلات حلقه های درس مولانا بود . (53 )

15-کتابخانۀ مدرسۀ صاعدیه ، مشهور به بسحاقیه .

« بانی این مدرسه ، وزیر دانشمند و سخنور نامور رکن الدّین صاعد ، وزیر امیر مبارز الدّین و شاه شجاع بوده است که آن را به سال 762 بنا نهاد و چون معروف است که آرامگاه بسحاق اطمعه در مدرسۀ مذکور است به بسحاقیه شهرت یافته است. » (54 ) در اواخر قرن 11 ویران گردید .

16-کتابخانۀ مدرسۀ اتابک یزد

« مدرسۀ اتابک سام و کتابخانۀ آن از مستحدثات اتابک یوسف شاه از اتابکان یزد بود که در بیرون شهر قرار داشته و به سال 747 ق که امیر مبارزالدّین محمّد را به تصرّف آورد .... این مدرسه نیز داخل شهر قرار گرفت. »  ( 55 )

در این دوران مدارس دیگری هم در یزد بنیان شده بود که نامی از دارالکتب آنها نیست و بی گمان دارای کتابخانه بوده است .

نکتۀ پایانی

کتابخانه های وابسته به مدارس و یا افراد در سده های گذشته ، چه بسا که بیش از چند صد جلد کتاب نداشته اند ، لیکن با توجّه به اهمیّت و ارزش این گونه کتابخانه ها ، باید گفت که مثلاً در سده های هفتم تا نهم مگر چه تعداد کتاب نوشته یا گردآوری شده است . مثلاً کتابخانه های آن زمان ده هزار جلد کتاب می داشت تا در مقیاس امروزی آن را در شمار کتابخانه های مهم به شمار آوریم .   

 

 

پی نویس

1- منوچهر مرتضوی : مسائل عصر ایلخانان ، چاپ دوم ، تهران ، آگاه ، 1370 : 5.

2-همان :15 .

3- عبّاس اقبال آشتیانی  : تاریخ مفصّل ایران ، تهران ، بی نا ، 1312 : 364 -363 .

4- غیاث الدّین خواندمیر : تاریخ حبیب السیر ، ج 3 جزء 1 ، تهران : خیّام ، 1333 : 94-93 .

5-  محمّد بن برهان الدّین میرخواند : تاریخ روضه الصفا ، ج 4 ، تهران : مرکزی ، خیّام ، پیروز ، 1339 .

6-  ادوارد بروان: تاریخ ادبی ایران ( از سعدی تا جامی ) ترجمه : علی اصغر حکمت ، تهران : بی نا ، 1327 : 65 و 68 .

7- برتولد اشپولر  : تاریخ مغول در ایران ، ترجمه : محمود میر آفتاب ، تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب ، 1351 : 134 .

8-همان : 142 .

9- شیرین بیانی  : مغولان و حکومت ایلخانی در ایران ، تهران : سمت ، 1379 : 359 .

10- معصومۀ معدن کن   : به یاسا رسیدگان در عصر ایلخانی ، تهران : نشر دانشگاهی ، 1375 : 1 .

11-مرتضوی ، همان : نه .

12-بیانی ، شیرین ، همان : 1 .

13-همان : 6 .

14-مرتضوی ، همان : نه .

15-همان جا .

16-معدن کن ، همان : 1 .

17- ایرج افشار  : کتابخانه های ایران و مقدّمه ای دربارۀ کتابخانه های قدیم ، تهران : ادارۀ کلّ نگارش وزارت آموزش و پرورش ، 1344 : 5 .

18-همان جا .

19-همان : 8 .

20- رکن الدّین همایونفرخ : کتاب و کتابخانه های شاهنشاهی ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی ، تهران : وزارت فرهنگ و هنر و ادارۀ کلّ نگارش وزارت آموزش و پرورش ، 1347 : 65 .

21-همان جا .

22-همان : 95-94 با تخلیص .

23-مرتضوی ، همان : 8 .

24- شمس الدّین محمّد حافظ شیرازی : دیوان خواجه شمس الدّین ، محمّد حافظ شیرازی ، به کوشش : محمّد قزوینی و قاسم غنی ، چاپ ششم ، تهران ، زوار ، 1369 : 361 .

25- عبدالحسین آیتی یزدی  : تاریخ یزد ، یزد : بی نا ، 1317 : 138 .

26-همایونفرخ ، همان : 96 ، با تخلیص .

27-اقبال آشتیانی ، همان : 576 .

28-همایونفرخ ، همان جا .

29- محمّد مفید مستوفی بافقی : جامع جعفری ، به کوشش : ایرج افشار ، ج 3 ، تهران : اسدی ، 1342 : 655 – 654 .

30-همان جا .

31- احمد کاتب یزدی  : تاریخ جدید یزد ، به کوشش : ایرج افشار ، چاپ دوم ، تهران : امیر کبیر ، 1357 :125 .

32- محمّد مفید مستوفی بافقی : جامع مفیدی به کوشش: ایرج افشار ، ج 1 ، تهران : اسدی ، 1341 . 89 .

33- ایرج افشار ،: یادگارهای یزد ،  تهران : انجمن آثار ملّی ، 1354، ج 2  : 559.

34-همان : 407 .

35- حسین سلطان زاده : تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا تأسیس دارالفنون ، تهران : آگاه ، 1364 :179 .

36-همایونفرخ ، همان : 97 .

37-همان جا .

38-همان جا .

39-همان جا .

40-افشار ، ایرج ، یادگارهای یزد ، همان ، 543 .

41-همان : 396 .

42-همایونفرخ ، همان : 97 .

43-یادگارهای یزد ، همان : 456 و 545 .

44-همایونفرخ ، همان :42 .

45-همان جا .

46-کاتب یزدی ، همان : 143 .

47-همایونفرخ ، همان : 98 .

48-مستوفی بافقی ، همان . ج 3 : 149 .

49-آیتی یزدی ، همان : 136 .

50-کاتب یزدی ، همان : 134 .

51-همایونفرخ ، همان : 136 .

52- جعفر بن محمّد جعفری : تاریخ یزد ، به کوشش : ایرج افشار ، چاپ دوم ، تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب ، 1343 :117 -116 .

53-سلطان زاده ، همان :221 .

54-همایونفرخ ، همان :99-98.

55-همان :96 .

 

کتابنامه

الف – کتاب

آیتی ، عبدالحسین : تاریخ یزد ، یزد : بی نا ، 1317 .

اشپولر ، برتولد : تاریخ مغول در ایران ، ترجمه : محمود میرآفتاب ، تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب ، 1351 .

افشار ، ایرج : کتابخانه های ایران و مقدّمه ای دربارۀ کتابخانه های قدیم ، تهران : ادارۀ کلّ نگارش وزارت آموزش و پرورش ، 1344 .

------- : یادگارهای یزد  ، تهران : انجمن آثار ملّی ایران ، 1354 ،ج 2.

اقبال آشتیانی ، عبّاس : تاریخ مفصّل ایران ، تهران : بی نا ، 1312 .

براون ادوراد ، تاریخ ادبی ایران ( از سعدی تا جامی ) ، ترجمه : علی اصغر حکمت ، تهران : بی نا ، 1327 .

بیانی ، شیرین : مغولان و حکومت های ایلخانی در ایران ، تهران : سمت ، 1379 .

جعفری ، جعفر بن محمّد : تاریخ یزد ، به کوشش : ایرج افشار ، چاپ دوم ، تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب 1343 .

حافظ شیرازی ، شمس الدّین محمّد : دیوان خواجه شمس الدّین محمّد حافظ شیرازی به کوشش : محمّد قزوینی و قاسم غنی ، چاپ ششم ، تهران : زوّار ، 1369 .

خدیوجم ، حسین : کتاب از نظر شاعران و نویسندگان ، تهران : ادارۀ کلّ نگارش وزارت آموزش و پرورش ، 1345 .

خواندمیر ، غیاث الدّین : تاریخ حبیب السیر ،  تهران : خیّام ، 1333 ، ج 3.

سلطان زاده ، حسین : تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا تأسیس دارالفنون ، تهران : آگاه ، 1364 .

طاهری ، احمد : تاریخ یزد ، یزد : بی نا ، 1317 .

کاتب یزدی ، احمد : تاریخ جدید یزد ، به کوشش : ایرج افشار ، چاپ دوم ، تهران : امیر کبیر ، 1357 .

مدرّسی ، سیّد جواد : نجوم المسرّد فی الصرح الممرّده ، نسخۀ خطّی کتابخانۀ وزیری یزد ، شماره 3980 ، به تاریخ 1359 ش .

مرتضوی ، منوچهر ، مسائل عصر ایلخانان ، چاپ دوم ، تهران : آگاه ، 1370 .

مستوفی بافقی ، محمّد مفید : جامع جعفری به کوشش: ایرج افشار ،  تهران اسدی ، 1342 ، 1340 ، ج 1 و 3.

مسرّت ، حسین : یزد ، یادگار تاریخ ، یزد : انجمن کتابخانه های عمومی استان یزد ، 1376 ، ج 1.

معدن کن ، معصومه : به یاسا رسیدگان در عصر ایلخانی ، تهران : نشر دانشگاهی ، 1375 .

میر خواند ، محمّد بن سیّد برهان الدّین : تاریخ روضه الصفا ، تهران : مرکزی ، خیّام ، پیروز ، 1339 ،ج 4 .

همایونفرخ ، رکن الدّین : تاریخچۀ کتابخانه های ایران و کتابخانه های عمومی ، تهران : سازمان کتابخانه های عمومی شهرداری تهران ، 1344 .

------: کتاب و کتابخانه های شاهنشاهی ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی ، تهران : وزارت فرهنگ و هنر ، ادارۀ کلّ نگارش وزارت آموزش و پرورش ، 1347 .

ب-مقاله

«مدارس اسلامی ، میعاد گاه دین و هنر» ، فصلنامۀ هنر ، ش 4 ( پائیز 1364 ).