کاریز یزد

حسین مسرّت

آقای دکتر جعفر حمیدی در مقالۀ " گذری بر مقبرۀ خواجو " در این باره می نویسد :

« خواجو مدّتی به اصفهان رفت . امّا توقّف او در این سفر کوتاه بود و پس از مدّتی به آذربایجان رفت که ایلخانان مغول در آنجا حکم می راندند ، گویا در اصفهان در محلّۀ باغ کاران که محلّ فعلی پل خواجو است ، منزل داشته و در افواه است که پل خواجوی اصفهان به مناسبت نام خواجوی کرمانی که مدّتی در آن نقطه اقامت داشته ، نامگذاری شده است ، ولی این اقوال چندان مناسب به نظر نمی رسد . زیرا فاصلۀ زمان خواجو تا عصر سلاطین صفوی که این پل را در عصر آنان می ساخته اند ، بیش از دویست سال است ، این وجه تسمیّه بعید به نظر می آید . امّا چون این پل که نام اصلی آن پل حسن بیگ یا پل حسن آباد است و توسّط شاه عبّاس دوم بنا شده و در محلّۀ خواجو اصفهان قرار دارد . بدین نام شهرت یافته و ما بنا را بر آن می گذاریم که به نام خواجو ، شاعر بزرگ کرمانی نامگذاری گردیده است . » ( 50 ) برای پی جویی بیشتر رجوع شود :

سرکوب ، غلامحسین :

« پل خواجو » مجلّۀ اصفهان ، ش 744 ( 1340 ) : 221

رسا :

« پل خواجو و میدان جدید » روزنامۀ اخگر ، ش 1321 (1315 ) : 1 .

در کنگرۀ جهانی خواجو شرکت کننده ای از کشور چین ، شعری در وصف خواجو و یادگار وی ، پل خواجو در اصفهان قرائت کرد که مورد توجّه شنوندگان واقع شد .

پ-دروازۀ خواجو

از دروازه های معتبر اصفهان در اواخر دورۀ صفویّه بوده است . (51 )

ت-چهار باغ خواجو ( فتح آباد )

از بناهای امین الدّوله اصفهانی در زمان فتحعلی شاه قاجار است . (52 )

ث-مدرسه صدر خواجو ( امین الدّوله )

در مقالۀ اصفهان یا دارالعلم شرق ذیل مدارس بعد از عهد صفویّه اصفهان از آن نام برده شده است . (53 )

ج-خیابان خواجو

***

نگارنده امیدوار است نویسندگان و محقّقان اصفهان با پژوهش بیشتر بتوانند گوشه های ناشناخته و ناگفته این بخش از تاریخ اصفهان را روشن کرده وبا بررسی اشعار شعرای آن دوره ، نکاتی از اوضاع زمان را بجویند و به دیدۀ صاحب نظران برسانند .

مقاله را با بیت زیبایی از مرحوم همایی که باز گویندۀ احساسات درونی نگارنده نیز است به پایان می برد :

اصفهان را نیمه خوانند در جهان

صد جهان من دیده ام در اصفهان

* ويرايش نخست: نويد اصفهان، س 7، ش325 (2/9/1373) تا ش 341 (24/12/1373).

پی نویس

(1) تاريخ اصفهان (1): ميرزاحسن‏خان انصارى، به كوشش: جمشيد سروشيار، اصفهان: مشعل،1358: 37-36.

(2) نصف جهان فى تعريف الاصفهان: محمّدمهدى الاصفهانى، به كوشش: منوچهر ستوده، تهران: اميركبير، چاپ دوم،1368: 173.

(3) ديوان اشعار خواجو كرمانى: به كوشش: احمد سهيلى خوانسارى، تهران: بارانى و محمودى، چاپ دوم، 1369، مقدّمه: 27-36.

(4) همان: 18-17.

(5) تاريخ آل چوپان: ابوالفضل نبئى، تهران: بى‏نا،1352: 300 .

(6) ديوان خواجو: همان، مقدّمه: 26-25 با تلخيص.

(7) تاريخچۀ ابنيۀ تاريخى اصفهان: نيكزاد اميرحسينى، اصفهان: چاپخانه داد،1333: 7 .

(8) تاريخ اصفهان: همان: 3.

(9) همان: 4.امین احمد رازی به نادرست به انوری منسوب کرده است.(هفت اقلیم،ج3: 5)

(10) تاريخ اصفهان: حسين نور صادقى، تهران: بى‏نا، 1316 ش: 24.

(11) اصفهان: لطف‏اللَّه هنرفر، تهران: جيبى، تهران، 1356 :19 ،23 ،60.

(12) همان : 88.

(13) و (14) همان : 23.

(15) تاريخ اصفهان: نور صادقى، همان : 248.

(16) «سفرهاى خواجو»: محمود طباطبايى اردكانى، كيهان هوايى، ش 952 (24/7/1370): 18.

(17) روايت گل و نوروز، هماى و همايون از خواجو: ايرج گلسرخى، تهران: دانشكدۀ ادبيّات و علوم انسانى با هنر كرمان،1370: 59 .

(18) «نگاهى به هماى و همايون خواجوى كرمانى»: گيتى فلاح رستگار، كرمان در قلمرو تحقيقات ايرانى، تهران: مركز كرمان‏شناسى، 1370.

(19) و (20) از اوّل نوبت عشّاق بنواز: ساسان سنپتا، ادبستان، ش 22 (مهر 1370) : 7.

(21) همان : 9.

(22) روايت گل و نوروز: همان : 67.

(23) مقدّمۀ ديوان خواجو، همان : 65.

(24) فرهنگ سخنوران: عبدالرّسول خيّامپور (تاهباززاده)، تهران: طلايه، چاپ دوم، 1368، ج 1: 319.

(25) «خواجو، عارف مسلمان و مبارزى ضدستم»: كمال‏الدّين عينى، فتح كرمان، ش 109 (23/7/1370): 2.

(26) ستارگان كرمان: حسين بهزادى، تهران: هيرمند،1370: 168 .

(27) شعر كهن فارسى در ترازوى نقد اخلاق اسلامى: حسين رزمجو، مشهد، آستان قدس رضوى، ؟136، ج 2: 313.

(28) «عصر خواجو»: عبدالحسين زرّين‏كوب، خواجو 2 (ويژۀ كنگره جهانى خواجو)،24/7/1370: 6-5 .

(29) تاريخ ادبيّات ايران: ذبيح‏اللَّه صفا، تهران: فردوسى، چاپ پنجم، 1368، ج3بخش 2: 902 .

(30) سيرى در شعر فارسى: عبدالحسين زرّين‏كوب، تهران: نوين،1363: 86 .

(31) نقل به معنا از مقالۀ «تحقيق در قصايد خواجو»: ضياءالدّين سجّادى، ارائه شده به كنگره جهانى خواجو در مهر 1370، دست نويس نويسنده.

(32) «عصر خواجو»، همان : 7 و 9.

(33) مقدّمه ديوان خواجو: همان : 34 و 35.

(34) تحوّل شعر فارسى: زين‏العابدين مؤتن، تهران: طهورى،1355: 165 .

(35) تاريخ ادبيّات ايران: محمّدرضا دايى‏جواد، اصفهان: شركت مطبوعات، ج1: 46 .

(36) خواجو و حافظ: بهاءالدّين خرّمشاهى، خواجو 2، همان : 12-11.

(37) حافظ نامه، ج 1: بهاءالدّين خرّمشاهى، تهران: سروش و علمى و فرهنگى، چاپ دوم،1367: 79 .

(38) «جلوه‏هايى از انديشه در شعر خواجوى كرمانى»: حكيمۀ دبيران، در کتاب كرمان در قلمرو تحقيقات ايرانى، به كوشش: محمّدرسول درياگشت، تهران: مركز كرمان‏شناسى،1370: 140-139 .

(39) «عصر خواجو»: همان : 8.

(40) همان : 9.

(41) گنجينۀ آثار تاريخى اصفهان: لطف‏اللَّه هنرفر، اصفهان: بى‏نا،1344: 57 .

(42) سياحت نامۀ شاردن، قسمت شهر اصفهان: ترجمه: حسين عريضى، تهران: نگاه، چاپ دوم،1362: 159 .

(43) نصف جهان: همان : 173 با تلخيص.

(44) مقدّمۀ ديوان خواجو: همان جا: 81.

(45) آثار ملّى اصفهان: ابوالقاسم رفيعى مهرآبادى، تهران: انجمن آثار ملّى،1352: 218 .

(46) تاريخ اصفهان: نور صادقى، همان جا: 251.

(47) فهرست بناهاى تاريخى ايران: نصرت‏اللَّه مشكوتى، تهران: سازمان ملّى حفاظت آثار باستانى،1349: 54 .

(48) اصفهان: هنرفر، همان : 142.

(49) زنده‏رود یا جغرافیای تاریخی اصفهان و جلفا: على جواهركلام، تهران: ابن‏سينا، چاپ دوم،1348: 31 .

(50) «در كوه مشرقى، گذرى بر مقبرۀ خواجو در كوه شرقى شيراز»: جعفر حميدى، كيهان(25/7/1370): 15 .

(51) گنجينۀ آثار تاريخى اصفهان: همان : 728. و نيز نصف جهان: همان : 23 و 24.

(52) جغرافياى اصفهان: سيروس شفقى، اصفهان: دانشگاه اصفهان،1353: 296 .

(53) محيط ادب: به كوشش: حبيب يغمايى و ...، تهران: يغما،1357: 110 .

ديگر منابعی که در پی نویس نیامده است:

تاريخ آل‏مظفّر: حسينقلى ستوده، تهران: دانشگاه تهران، 1346- 1347، 2ج.

تاریخ ادبیّات در ایران : صادق رضا زاده شفق ، شیراز : دانشگاه شیراز ، 1352.

تاریخ ادبی ایران از سعدی تا جامی ، ادوارد براون ، ترجمه علی اصغر حکمت ، تهران : امیر کبیر ، 1357 ،ج3.

جلوه های هنر در اصفهان : جلیل دهشکی و علی جانزاده ، تهران : جانزاده ، 1366 .

حافظ شیرین سخن : محمّد معین ، به کوشش : مهدخت معین ، تهران : معین ، 1369 : ج 1 و 2 .

خمسۀ خواجوی کرمانی: به كوشش: سعيد نياز كرمانى، [ کرمان ]: دانشگاه شهید باهنر کرمان ، دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی، ۱۳۷۰.

ديوان خواجه حافظ شیرازی، به کوشش: ابوالقاسم  انجوى شيرازى، تهران: ج‍اوی‍دان‌‏‫‏‏، ۱۳۶۷.

دی‍وان‌ خ‍لاق‌ ال‍م‍ع‍ان‍ی‌ اب‍وال‍ف‍ض‍ل‌ ک‍م‍ال‌ال‍دی‍ن‌ اس‍م‍ع‍ی‍ل‌ اص‍ف‍ه‍ان‍ی‌، به کوشش: ح‍س‍ی‍ن‌ ب‍ح‍رال‍ع‍ل‍وم‍ی‌، ت‍ه‍ران‌: ده‍خ‍دا، ۱۳۴۸.

ديوان کامل استاد جمال‌الدين محمّد بن عبدالرزاق اصفهاني ، ب‍ه‌کوشش: وح‍ی‍د دس‍ت‍گ‍ردی‌، تهران: کتابخانه سنائي، 1362.

غیاث اللغات : غیاث الدّین محمّد رامپوری ، به کوشش : منصور ثروت ، تهران : امیر کبیر ، 1363 .

فرهنگ فارسی : محمّد معین ، تهران امیر کبیر . 1342 ، ج1و 2 .

گفتگوی خانوادگی در اصفهان : محمّد علی جمال زاده ، تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب ، 1353 .

نگاهی به اصفهان و بناهای تاریخی آن : ؟ ، بی جا : شورای مرکزی جشنهای شاهنشاهی ایران ، بی تا .

نیز:

کلیّۀ آثار دکتر محمّد ابراهیم باستانی پاریزی .(60 عنوان)

نقشۀ جغرافیای شهر اصفهان .