کاریز یزد

حسین مسرّت

بنابر آمار 12 نفر بر اساس شغل تخلّص گرفته و بقیّه بر اساس علاقه و نسبت .

هفت شاعر میکده بر اساس تذکره های شعرا دارای دو تخلّص هستند :

1-ساقی/ وامق    2-فنا/ بقا

3-شعری/ شعرا  4-قتیل / حکیم

5-وفایی/ وفا    6-همدم / ندیم

7-صرصر / سُها قزوینی

10 تن از افراد مندرج در میکده دارای لقب هستند :

1-بقا( رستم الشّعرا )   2-غمامی ( حاجی مرشد )

3-شعرا ( ملک الشّعرا )   4-محمّد ولی میرزا ( نوّاب اشرف والا )

5-تأثیر تبریزی ( غبغب )    6-کوکب ( صدر رکاب ) ( نوّاب )

7-ملّا احمد کاتب ( حمص )    8-طرب ( منشی باشی )

9-حیران ( مدرّس )   10-میرزا محمّد محسن ( نوّاب )

20- صفات شاعران و افراد

وامق برای بیشتر افراد تذکرۀ خود صفات بسیار زیبا آورده است که از ذکر صفات کاملاً عربی به دلیل تکرار آن در دیگر تذکره ها و رایج بودن آن چشم پوشی می شود و به آوردن صفات زیبای فارسی ( فقط تا ص 120 ) بسنده می شود :

خوش برخورد ( ص 71 ) ، نیکو مشرب ( ص 70 ) ، خوش صورت ( ص 67 ) ، نیکو اندام ( ص 67 ) ، جوان نوخاسته ( ص 70 ) ، تازه نهال ظریف و آزاده ( ص 72 ) ، شریف زاده ( ص 72 ) ، خوش صحبت ( ص 74 ) ، مطابیه دوست ( ص 74 ) ، شیرین زبان ( ص 74 ) ، بذله گو ( ص 74 ) ، خسرو خردمند ( ص 78 ) ، والاتبار ( ص 78 ) ، استاد نکته سنج ( ص 78 ) ، جوان دلپذیر ( ص 80 ) ، تر زبان ( ص 67 ) ، نیکو خصال ( ص 76 ) ، بزرگ منش ( ص 74 ) ، کوچک دل ( ص 74 ) ، یگانۀ روزگار ( ص 65 ) ، نیک ذات ( ص 83 ) ، عاشق پیشه ( ص 86 ) ، دیرگو ( ص 86 ) ، کم خیال ( ص 86 ) ، کم  گفتار (ص 86 ) ، یگانه دهر ( ص 92 ) ، یگانۀ دوران ( ص 92 ) ، سرآمد ابنا ( ص 92 ) ، یگانۀ آفاق ( ص 93 ) ، آشفته حال ( ص 103 ) ، خوش محاوره ( ص 103 ) ، شیرین کلام ( ص 103 ) ، هجا گو ( ص 104 ) ، طبع روان ( ص 104 ) ، خوبان گلعذار ( ص 104 ) ،پریشان گویی ( ص 104 ) ، فاضل گرانمایه ( ص 58 ) ، سخن گستر ( ص 58 ) ، جرم گذر ( ص 57 ) ، عالم پناه ( ص 57 ) ، منّت گذار ( ص 57 ) ، محبّت اندیشه ( ص 108 ) ، خلایق امیدگاه ( ص 57 ) ، نیکوروش ( ص 110 ) ، آدمی منش ( ص 110 ) ، پاک اعتقاد ( ص 113 ) ، یگانه گوهر ( ص 113 ) ، شرف افزا ( ص 113 ) ، انگشت نما ( ص 113 ) ، صنعت آموز( ص 110 ) ، نیک نفس ( ص 113 ) ، نیکو رقم ( ص 114 ) ، نیکو نهاد ( ص 115 ) ، دامن پاک ( ص 115 ) .

21- هنر نزد شاعران

وامق در تذکرۀ میکده به غیر از آنکه به شغل و معیشت شاعران توجّه نموده ، به جنبه های هنری آنان و به زعم خود « کمالات » نیز عنایت داشته است . بر طبق آمار ، بیشترین این شاعران در سلک خوشنویسان بوده اند و بقیّه اهل موسیقی و تذهیب و گلدوزی و غیره . وامق ذیل قضایی یزدی می نویسد : « تار طرب به مضراب سر انگشت وقوفش نواساز و زمزمۀ عودش با نواسنجان گلشن فردوس هم آواز . » ( ص 206 )

دربارۀ خوشنویسی طراز یزدی که از سرآمدان خوشنویسان عصر خود در یزد بوده می آورد : « خود معیار عبارات است و پدرش معمار عمارات ، در فنون سبعه ، خطّش ربطی است و در اصول خمسه ، شعرش خطّی ، در آغاز شباب چندی به تزیین خط پرداخته .» ( ص 189 )

ذیل انجم یزدی می نویسد : « غالب اوقات شریف را در تحصیل کمالات خاصّه صنعت خط [ مصروف داشته است ] در خطّ نستعلیق بی نظیر و در این فن متتّبع شیوۀ بی نظیر " میر [ عماد ] " است . » ( ص 65 )

ذیل کوکب یزدی خوشنویس نامی ایران در عصر قاجار می نویسد : « ناسخ کلکش پایۀ خطّ نسخ را بر لوحی نگاشته که دست قلم از دامن توصیف آن کوتاه و نوشتجاتش براین مطلب گواه است . فی الحقیقه بدون شایبۀ اغراق در این صنعت سرآمد اهل آفاق و مملکت خط را مالک بالاستحقاق بود . دعوات و مرقّعات و قطعات بسیار به خطّ ایشان در هر یک از ولایات یافت می شود . » ( ص 228 با تخلیص )

ذیل محمّد علی حیران یزدی می آورد : « خطوط ثلثه اعنی نسخ و شکسته و رقاع را نیز نیکو می نگارد و در این فنون نیز یگانۀ دوران و سرآمد ابنای جنس و اهل این زمان است . » (  ص 92 )

چرخگری ، حبیب یزدی را چنین می ستاید : « استاد ابوالقاسم ، ولد خیر الحاج حاجی محمّد ابراهیم صفّار یزدی ، که صیت مهارتش عالمگیر و آوازۀ استادیش در خطّۀ کاشان گوشزد برنا و پیر . مشارُالیه خود نیز در صنعت چرخگری بی نظیر و چرخ صنعتش ، صنعت آموز چرخ اثیر . » ( ص 110 )

دربارۀ نوای یزدی گوید : « نوا شاعری است خوش مشرب و از اهل طرب ، با تار و مطرب دمساز و با نغمۀ داوودی هم آواز . » ( ص 252 )

محمّد شریف وامق یزدی « مردی آراسته و به زیور کمال پیراسته ، از آن جمله پایۀ خطّ نسخ را به جایی نهاده که ناسخ کلکش ، لوح سرمشق به دست قلم داده ، در شیوۀ متتّبع استاد صاحب استناد ، آقا محمّد هاشم اصفهانی و در سلگ شاگردان ایشان منسلک . » ( ص 260 )

شاعران هنرمند تذکرۀ میکده به قرار زیر است :

اختر گرجی ( خوشنویس ، خطّ شکسته ) ، انجم یزدی ( خوشنویس ، خطّ نستعلیق ) ، حبیب یزدی ( چرخگری ) ، حسینی یزدی ( خوشنویس ، شکسته ) ، دانش تفرشی ( خوشنویس ، شکسته و سیاق ) ، راقم کرمانی ( خوشنویس ، شکسته ) ، روشن نوری ( خوشنویس ، شکسته ) ، ریاضی یزدی ( خوشنویس ) ، سودایی ( خوشنویس و خط شناس ) ، مشفق یزدی ( خوشنویس ، نسخ ) ، صفایی یزدی ( خوشنویس ، شکسته و نسخ ) ، طراز یزدی ( خوشنویس ، خطوط هفت گانه ) ، غلامرضا حیران ( خوشنویس ، خطّ نسخ ) ، غمامی یزدی ( گلدوز ) ، قضایی ( موسیقی دان ، عودنواز ) ، کوکب ( خوشنویس ، نسخ ) ، محرم بافقی ( حکّاکی و کیمیاگری ) ، محرم یزدی ( تذهیب گر ) ، محمّدشریف وامق یزدی ( خوشنویس ، نسخ ) ، محمّدعلی حیران یزدی ( خوشنویس خطوط سه گانه ) ، مشفق یزدی ( حکّاک ) ، موالی یزدی ( خوشنویس ، نسخ ) ، ناطق یزدی ( خوشنویس ، نسخ ) ، نوای یزدی ( نوازنده و آواز خوان ) .

22- شعرای عالم و دانشمند

سیزده تن از شعرای میکده به قرار زیر عالم به علوم زمان هستند :

1-ثاقب ( طب ) 2-حبیب شیرازی ( طب )

3-ذبیحی ( رمل و اعداد ) 4-ریاضی ( ریاضی )

5-شایق ( طب )  6-شیدا ( عربی و لغت )

7-غمامی ( اصطلاحات درویشان ) 8-فدایی ( عربی و نحو )

9-فرح ( سیاق ) 10-قتیل ( طب )

11-محرم بافقی ( کیمیاگری ) 12-نجاتی ( طب )

13-وفایی ( صرف و نحو )

23- دانش ها

نام برخی دانش های زمان در میکده به قرار زیر آمده است :

علوم غریبه : رمل و اعداد ( ص 115 ) .

شیمی : کیمیا ( ص 234 )

زبانشناسی : لغت شناسی ( ص 165 ، 200 )

سیاق : ( ص 198 )

ریاضی : ( ص 151 )

پزشکی : ( ص 83 ، 108 ، 176 ، 225 ، 249 ) .

نام بیماری ها : درد دل ( ص 184 ، 247 ) ، دیوانگی ( ص 165 ) ، طاعون ( ص 108 ) ، قطع زبان ( ص 57 ) ، کم دماغی ( ص 228 ) ، مالیخولیا ( ص 165 ) ، مخالفت مزاج ( ص 266 ) ، مسمومیّت ( ص 104 ) ، ناخوشی ( ص 166 ، 266 ) ، نوبه غشی ( ص 228 ) ، وبا ( ص 108 ، 268 ) .