گنجینههای فرهنگ یزد(2)
تاریخچة تذکرهها و شبه تذکرههای یزد*
- باغ ارغوان
حوزۀ هنری یزد، تهران: سورۀ مهر، 1384، رقعی، 116 ص.
گزیده اشعاری از سخنوران معاصر یزد در زمینۀ عاشورا.
- باغ الماس، شعر معاصر یزد
علیرضا احرامیانپور، یزد: اندیشمندان یزد، 1381، رقعی، 136 ص، مصوّر.
احرامیانپور که خود نیز شاعر امروزی است در کنار تألیف کتاب: ثانیههای زلال، مجموعهای را نیز از اشعار و شرح حال شعرای معاصر یزد گردآوری و تدوین کرده است که به وسیلۀ شورای شعر و ادب استان یزد چاپ شده است.
- با من به ابرکوه بیایید
حمیدرضا شمس اسفندآبادی، تهران: پاسارگاد، 1380، رقعی، 180 ص، مصوّر.
تکنگاری در زمینۀ تاریخ، جغرافیا، معماری و بزرگان ابرکوه است که در بخش چهارم، صفحاتی را اختصاص به مشاهیر ابرکوه، مانند عرفا، رجال، علما، فقها، هنرمندان و شعرا داده (ص 128- 115) که جمعاً 29 نفر میشوند.
- بررسی رجال و مشاهیر استان یزد
علیاکبر دهقان طزرجانی، یزد: معاونت پژوهشی اداره کل میراث فرهنگی استان یزد، 1380، رحلی، 162 ص، مصوّر.
تحقیقی است دربارۀ 69 تن از مشاهیر استان یزد که بر پایۀ کتیبه و سنگ نبشتههای برجای مانده تنظیم شده و با تحقیقات کتابخانهای همراه گشته است و به غیر از دو نفر: احمد فردید و کریم پیرنیا که معاصرند، دیگران همگی وابسته به سدههای گذشته هستند. نام علیرضا عبّاسی، اسحاق بیک، محمّد ولی میرزا، حسین خان آجودانباشی، اسیر اصفهانی، امیرچقماق شامی، و تنی چند دیگر به نادرست جزء مشاهیر یزد آمده است.
- بزرگان و مشاهیر یزد و حومه
محمّد باقر مقدّم، تهیه شده برای بنیاد ریحانۀالرّسول یزد، 1380، رحلی، 84 ص.
فرهنگی است دربردارندۀ نام و نشان حدود 800 تن از بزرگان، نویسندگان و شاعران استان یزد. گردآورنده پس از ذکر نام اشهر هر فرد، به ترتیب تاریخ تولّد، وفات، نامهای غیرمعروف، محلّ تولّد و احتمالاً دفن، عبارتی کوتاه حاوی برجسته ترین رویداد زندگی، کتابشناسی آثار و مقالات و سرانجام ذکر مآخذ و منابع دربارۀ صاحب مدخل آمده است و از این جهت مجموعهای سودمند است.
- به رنگ اردیبهشت
علیرضا جعفری اردکانی، یزد: ستایش 1381، رقعی، 120ص، ج1.
نمونۀ شعر شعرای جوان اردکان با مقدّمه و کوشش انجمن شعر وادب باران اردکان، همراه با توضیح چند واژه دربارۀ هر شاعر.
- به مناسبت صدمین سالگرد زاد روز اعلیحضرت ...
یزد: آموزش وپرورش یزد، 1356،وزیری، 148 ص، مصوّر.
مجموعهای است از مقالات دربارۀ تاریخچۀ پیشرفتهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی یزد در عصر پهلوی، که یک مقالۀ آن به خامۀ محمّد کیانی، ویژۀ «شعرای یزد در عصر پهلوی اوّل است (ص 110- 91) و در آن، زندگینامه و نمونۀ شعر 13 شاعر برجستۀ این دوره معرّفی، نقد و بررسی شده است. نویسنده ذکری از مآخذ خود ننموده است و چنانکه برمیآید، مقاله، حاصل پژوهش و بررسی خود اوست.
- تاریخ بافق (سیمای تاریخی شهرستان بافق)
رضا کارگران بافقی، یزد: نیکوروش، 1380، ج اوّل، وزیری، 376 ص، مصوّر.
مؤلّف در پی شناسایی سیمای تاریخی شهرستان بافق، فصلی را نیز اختصاص به «علما و شعرا و مشاهیر شهرستان بافق از آغاز پیدایش تاکنون» داده است (ص 280- 237) و در آن 14 شاعر نامی و برجستۀ این دیار را به ترتیب تاریخ زندگی با شرح حال و نمونۀ اشعار معرّفی کرده است.
هیچ کدام از سخنوران، معاصر نیستند و همگی بر پایۀ تذکرهها و کتابهای مشهور، شناسانده شدهاند.
- تاریخ جدید یزد
احمدِ بن حسینِ بن علیّ کاتب یزدی، به کوشش: ایرج افشار، تهران: امیرکبیر (سلسله انتشارات فرهنگ ایران زمین، ش 10)، چاپ دوم، 1357، وزیری، 14+321 ص.
پس از تاریخ یزد (تألیف: جعفری) و در اواخر قرن نهم، یعنی پس از 862 ق نگارش یافته است. کتاب، رونوشت دگرگون یافتۀ تاریخ یزدِ جعفری است و به همان شیوه مرسوم رفتار نموده با این تفاوت که وقایع چند سال بعد از جعفری را نیز دربردارد، این کتاب نیز اشعاری از خواجو، حافظ، شرفالدّینعلی یزدی، جعفری یزدی و خود کاتب یزدی و دیگر شعرای یزد را دربردارد و سندی است بر شناختِ پایه و جایگاه شعر فارسی در نزد شعرای یزد در قرن نهم و پیش از آن. از چند و چون زندگی احمد کاتب یزدی آگاهی دردست نیست.
نیز بنگرید:
ذیل معرّفی: تاریخ جدید یزد در کتاب یزد، یادگار تاریخ، ج 1: 954-952 / یزدنامه ج 1: 66- 61 / دیباچه و تعلیقات تاریخ جدید یزد به خامۀ ایرج افشار.
- تاریخ خطیب
غـلامحسین خطـیب، نسـخۀ خطّی در کتابخانۀ وزیری یزد، 1307 تا 1353ش، 3 ج.
در کتاب یزدنامه به نقل از حسین بشارت آمده است: «خطیب قبرستان جو هُرهُر یزد، روزانه حوادث شهری و مرگ و میر بزرگان را یادداشت میکرده و دفتری در این زمینهها فراهم کرده بوده است.»[1] دو دفتر آن در سال 1387 به کتابخانۀ وزیری یزد اهدا شد و دفتر دیگر آن گم است.
- تاریخ سالشماری یزد
اکبر قلمسیاه، تهران: فرهنگ ایران زمین، 1370، رقعی، 340 ص.
گردآورنده به قصد ارائۀ تاریخ وقوع رویدادهای سیاسی، تاریخی، اجتماعی و فرهنگی استان یزد از آغاز تا 1357، سالشمار را تهیّه و تدوین نموده است و از درون آن می توان تاریخهای تولّد و درگذشت سخنوران نامی یزد را جویا شد.
2/17- تاریخواژههای یزد
علیاکبر شیرسلیمیان، یزد: سازمان میراث فرهنگی یزد و شاهنده، 1388، وزیری، 575 ص. مصوّر.
دربردارندۀ مادّه تاریخهایی از سخنوران یزد در موضوعات گوناگون و نیز مادّه تاریخهایی که در درگذشتِ شاعران و دیگر بزرگان و ناموران یزد سروده شده است. یکی از کتابهای مستند و قابل اعتماد در این زمینه است که گردآورنده با کار گستردۀ میدانی و کتابخانهای آن را فراهم کرده است.
- تاریخ یزد
جعفر بن محمّد جعفری، به کوشش: ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، چاپ دوم، 1343، وزیری، 13+255ص.
نخستین تاریخ شناخته شدۀ یزد است که اوضاع تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی یزد را تا قرن نهم (حداکثر 844ق) دربردارد و به شیوۀ مرسوم آن زمان در هر باب و بخش، اشعاری هماهنگ با موضوع مورد بحث را شاهد می آورد، هرچند سرایندگان غالب اشعار ناشناختهاند. امّا میتوان بعضی از آنان را یزدی دانست. نیز اشعاری از خواجوی کرمانی، حافظ شیرازی، شرفالدّین علی یزدی و خود نویسنده در آن آمده است.
«جعفرِ بنِ محمّدِ بن حسن، معروف به جعفری، مؤلّف این کتاب و کتابی دیگر به نام تاریخ کبیر (= تاریخ جعفری) از سادات حسینی نسب یزد است. تذکرهنویسان و وقایع نگاران از او ذکری نکردهاند و متأسّفانه اطّلاعاتی بسیط در باب تاریخ حیات او به دست نداریم. آنچه از تاریخ کبیر برمیآید این است که در دستگاه دیوانی حکّام یزد منصبی داشته و مدّاح حکام و اعیان و صاحبان مناصب آن شهر بوده است».[2]
نیز بنگرید:
ذیل معرّفی: تاریخ یزد در کتاب یزد، یادگار تاریخ، ج 1: 846-842 / فهرستوارۀ کتابهای فارسی، ج2: 917-916 / تعلیقات تاریخ جعفری: 201-193 / یزدنامه ج 1: 55-50.
[1]. یزدنامه: ایرج افشار، تهران: فرهنگ ایران زمین، 1371، ج 1: 136.
[2] - تاریخ یزد، تعلیقات: 193. برای آگاهی بیشتر بنگرید، تاریخ یزد، همان: 201-193.
*. ویرایش دوّم: دیباچة تذکرة میکده: محمّدعلی وامق یزدی، به کوشش: حسین مسرّت، یزد: اندیشمندان یزد، ویرایش دوّم، 1381: 159-127.
حسین مسرّت