گنجینههای فرهنگ یزد(9)
تاریخچة تذکرهها و شبه تذکرههای یزد*
- فرزانگان میبد
محمّد فاکر میبدی، قم: قدس، 1382، وزیری، 448 ص.
چنانکه گویاست شرح حال مشاهیر میبد است که در میان آن، سخنوران آن سامان نیز جایگاهی ویژه دارند. کتاب در دو بخش پیشین و معاصر گرد آمده است.
- فرهنگ سخنوران
عبدالرّسول تاهباززاده (خیّامپور)، تهران: طلایه، 1372 و 1368، 2 جلد، 1020 ص.
جامعترین کتابشناسی در زمینۀ شعرای پارسیزبان و دربردارندۀ نام و نشان هزاران سخنور است. شوق و ذوقی که آن رادمرد به گردآوری اطّلاعات و شناسایی کتابها بویژه نسخههای خطّی به کار برده، انسان امروزی را که از پیشرفتهترین امکانات فنّی برخوردار است، به شگفتی وا میدارد.
خیّامور در این اثر عظیم، از جمله منابع و مآخذ صدها شاعر یزدی را شناسانده و کار را برای نویسندگان و تذکرهنویسان یزدی هموار نموده است.
2/68- فرهنگ و تاریخ مهریز
مهدی قاضینسب و نجمۀ مدیر، یزد: سازمان میراث فرهنگی یزد، قم: نورگستر، 1384، وزیری، 400 ص، مصوّر.
فصل هفتم این کتاب، ویژۀ مشاهیر و مفاخر (ص 273-237) و بخش دوم آن ویژۀ شاعران و ادبیّات است.
- فرهنگ یزد (ماهنامه و سالنامه)
حسین محبوبی اردکانی و علی محمّد کاوه، یزد: سالنامه 1342-1327 / ماهنامه 1338-1336.
نشریّهای بود فرهنگی و ادبی که سالنامۀ آن در چهار شماره، مابین سالهای 1342-1327 و ماهنامۀ آن در 11 شماره، مابین سالهای 1338-1336 چاپ شده و در آن مقالات و اشعار فراوانی دربارۀ شعر و ادب یزد درج میشد که بعضاً تازگی دارند. شمارههای کامل آن در کتابخانۀ وزیری است.
- فرهنگ یزد
فصلنامه، صاحب امتیاز: ادارۀ کلّ فرهنگ و ارشاد اسلامی استان یزد، سردبیران: گوناگون، 1391-1377.
در شمارههای گوناگون این نشریه، شرح حال برخی از شعرای استان یزد و در تمامی شمارهها، نمونه اشعار شعرای یزد با نام «گلهای این فصل» آمده است.
- فرهیختگان دارالعباده
زینالعابدین خیابانی، یزد: ادارۀ کلّ فرهنگ و ارشاد اسلامی یزد، نسخۀ تایپی، رقعی، 381 ص.
تحقیق خوبی است در شرح احوال و آثار عالمان، دانشمندان، هنرمندان، شاعران و نویسندگان یزد که در سه بخش گردآوری و تدوین شده است و تمامی متّکی بر منابع مکتوب است.
بخش اوّل، ویژۀ علما، عرفا و فقهاست (ص 132-4) شامل 47 نفر، بخش دوم، ویژۀ «بزرگان شعر و ادب پارسی در خطّۀ یزد» است (ص 241-134) شامل 42 تن از شعرای یزد به تفکیک دورههای تاریخی، منهای نمونۀ شعر آنان، بخش سوم، ویژۀ «دانشمندان، هنرمندان و بزرگان یزد» (ص 378-241) است که جمعاً 30 تن و چنانکه روشن است بسیاری از افراد بخشهای یکم و دوم، جزء شاعران هستند.
- فهرست اسامی علما و بزرگان استان یزد
محمّد باقر مقدّم، قم: مرکز مطالعات و پژوهشهای بنیادین، 1380، 195 ص.
این فهرست به سفارش بنیاد ریحانۀالرّسول یزد تهیّه شده و حاوی نام و نشان دقیق حدود 2000 نفر از علما، نویسندگان و شعرای یزد همراه با معرّفی آثار خطّی آنان در کتابخانههای ایران و جهان است.
در این مجموعۀ سودمند، متأسّفانه به دلیل شتابزدگی، یک نام، چندبار تکرار شده است و پس از ذکر نام اثر در یک کتابخانه، شمارۀ آن نسخه نیامده است.
- کاتبان و خوشنویسان یزد
محمّد باقر مقدّم، تهیّه شده برای بنیاد ریحانۀالرّسول یزد، 1380، 80 ص.
جزوهای است که گردآورنده در ضمن آن، نام بسیاری از شاعران و آثار مکتوبشان را که به خطّ خودشان در کتابخانهها موجود بوده، شناسانده است.
- گذری بر بافق
هدایت رضائیان بافقی، (زیرچاپ 1391)
به مانند دیگر کتاب بافق، در تاریخ و جغرافیا و اقلیمشناسی آن شهرستان است و بخشی را نیز اختصاص به مشاهیر و شعرای بافق داده که تمامی برگرفته از منابع پیشین است.
- گلزار جاویدان
محمود هدایت، تهران: بینا، 1355- 1353، 3ج.
در این تذکرۀ جامع و همگانی، شرح حال و شعر 6000 تن از سخنوران نامی از آغاز تا 1339 خ آمده است که بیگمان سهم یزد، بیش از 50 شاعر برجسته است.
نیز بنگرید: تاریخ تذکرهها ج 2: 60-57.
- مجموعۀ وزیری
علی محمّد وزیری، یزد: کتابخانۀ وزیری، 1355، وزیری، 337 ص.
در این مجموعه به غیر از گفتارهای گوناگونی همچون: تاریخ یزد، نسّاجی در یزد و غیره، نخست در بخش مستقلّی به نام «آثاری از دانشمندان یزد» (ص 83-1) و سپس در بخشهای دیگر به زندگی و اشعار 75 نفر از سخنوران قدیم و جدید یزد پرداخته است.
کار ارزندۀ وزیری، نقل بخشهایی از نسخۀ خطّی تذکرۀالسّلسلۀ صابر است (بنگرید به ش 22 همین تاریخچۀ تذکرهها) که خود گامی ارزنده در راه شناخت این تذکره و آگاهی عموم از وجود شاعران مندرج در آن است. گردآورنده غیر از مورد بالا و یک مورد جامع مفیدی، در هیچ جای دیگر کتاب اشاره به منابع خود نکرده است.
نیز بنگرید: معرّفی مجموعۀ وزیری در کتاب یزد، یادگار تاریخ، ج 1: 908-907.
- مدینۀالادب
محمّد علی عبرت نائینی، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، 1376، جلد اوّل.
عبرت نائینی در جلد نخست و ذیل شرح حال عبدالحسین آیتی، پس از ذکر شهر یزد، نام و نشان و نمونۀ شعر حدود 90 تن از شعرای نامی یزد را به ترتیب الفبا آورده است (ص 320-303). از سبک و سیاق نگارش شرح حالها و مشابهت آن با محتوای تاریخ یزد، تألیف آیتی، احتمال داده میشود که این بخش، نگارش خود آیتی باشد.
- مروارید کویر
گروه نویسندگان یزد: استانداری یزد، 1352، رحلی، 116 ص، مصوّر.
این کتاب که به مناسبت هفتۀ استان یزد چاپ شده، حاوی مقالاتی چند از جمله دو مقاله به قلم آقایان: محمّد علی فرهمند، ذیل عنوان: «چهرههای جاودانه: شرح حال دانشمندان و بزرگان یزد» (ص 110-82) و سیّد محمود رستگار[1] ذیل عنوان «احوال و آثار چند تن از شعرای یزد» است که به زندگی، آثار و اشعار 22 نفر از سخنوران و بزرگان یزد میپردازد.
نیز بنگرید به: معرّفی مروارید کویر، در کتاب یزد، یادگار تاریخ، ج 1: 783-780.
- مفاخر بافق
محمّد میرسلیمانی بافقی، یزد: مفاخر، 1385، وزیری، 260 ص.
زندگینامۀ بزرگان، همراه با نمونۀ شعر سخنوران دیار بافق.
- مفاخر یزد، ویژۀ شاعران و نویسندگان
محمّد کاظمینی، یزد: بنیاد ریحانۀالرسول، 1391 (زیر چاپ).
زندگینامه و یک شعر برگزیده از شاعران که تدوین آن از سال 1380 تا 1390 طول کشیده است. میتوان آن را جامعترین تذکرۀ شعرای یزد دانست.
[1]. وی سلسله مقالات خوبی در احوال چند تن از سخنوران معاصر یزد نوشته است که در مجلّۀ وحید چاپ شده است.
*. ویرایش دوّم: دیباچة تذکرة میکده: محمّدعلی وامق یزدی، به کوشش: حسین مسرّت، یزد: اندیشمندان یزد، ویرایش دوّم، 1381: 159-127.
حسین مسرّت