محمّدباقر یزدی، ریاضی دان نامی یزد*
حسین مسرّت
شهر یزد علیرغم اینکه شهر کویری است و زمین سترونی دارد، خوشبختانه در عوض آسمان پرستارهای دارد. دانشمندان بزرگی در طول تاریخ در این شهر پا به عرصۀ وجود گذاشتند که هر کدام هم باعث افتخار ما یزدیها و هم باعث افتخار ایرانیهاست. از جملۀ آنها ملا محمّدباقر یزدی که از بزرگترین دانشمندان ریاضی ایران است، یعنی در ردیف خواجه نصیرالدّین طوسی و غیاث الدّین جمشید کاشانی از او نام میبرند و علّت اشتهارش هم به واسطۀ کشف یکی از مسائل لگاریتم است. اما اثبات این حرف که دقیقاً محمّد باقر یزدی کاشف آن بوده یا به نام او مشهور شده است، برعهدۀ آقایان ریاضیدانان است. امّا شناختی که ما از محمّدباقر یزدی داریم، این است که وی فرزند زینالعالدین یزدی و از ریاضیدانان نامی دورۀ صفویه است. تاریخ تولّدی از او در دست نیست و تنها در حاشیۀ یکی از کتابها تاریخ 1047 قمری ذکر شده و این موضوع را آقای سید جلالالدین تهرانی در کتاب گاهنامۀ خود نوشتهاست و در حواشی کتاب مانالاوس اسم آن آمده است.
محمّدباقر یزدی آثار خیلی زیادی داشته، ولی آنچه بر جا مانده، تنها پنج کتاب است که به ترتیب «عیون الحساب» است به عربی که به وسیلۀ محمّدباقر بن میراسماعیل خاتونآبادی به فارسی ترجمه شده است. این کتاب را وی به تقلید از کتاب «مفتاحالحساب» اثر غیاثالدّین جمشید کاشانی که او هم از ریاضیدانان نامی ایران است، نوشته است. دیگر حواشی و شرح تذکرۀ خفری، حاشیه بر شرح اکرمانالاوس، تحریر مخروطات آپولونیوس ، فتوحات غیبیه که به فارسی است، در براهین اعمال هندسیه از ابوالوفای بوزجانی. «عیون الحساب» همان طور که گفتیم، معروفترین کتاب محمّدباقر یزدی است و در هفت باب است .ابوالقاسم قربانی در کتاب « ریاضیدانان ایرانی: از خوارزمی تا ابنسینا »(436 تا441) نام کتاب های دیگری را از ملا محمّد باقر یزدی می برد. تنها تاریخ دقیقی که ما از زندگی ایشان داریم، تاریخ وفات اوست که در حدود سال 1069 هجری قمری به دیار باقی شتافت.
*برنامه مشاهیر رادیو یزد
حسین مسرّت