منظومۀ نوروز و نوگل*
(معرّفی کتاب)
حسین مسرّت
نوروز و نوگل، سروده: آرمان راکیان ، نجف آباد: دانشگاه آزاد اسلامی نجف آباد، ویرایش پنجم، 1399، وزیری، سی+ 217ص.
یک قصّه بیش نیست غم عشق، وین عجب
کز هر زبان که میشنوم نامکرّر است
حافظ شیرازی
داستان دلدادگی آدمیان در تاریخ بشر، هرچند آغازی نیکو داشته و با عشق آدم به حوّا آغاز شد؛ امّا پایانی نانوشته دارد و تا انسان خاکی در این پهن دشت گیتی زیست می کند، ادامه خواهد داشت،هرکدام به یک رنگی، آغازش دلباختگی و شوریده سری است، اما پایانش را کس نمی داند. هرکدام سرنوشتی ویژۀ خود دارند، گاه شیرین، گاه تلخ، گاه رنج آور و گاهی شادی آور ، بسیاری از پس سال ها در به دری و خون جگری به وصال می رسند و برخی سرانجامی دردناک دارند . فرهاد، آن عاشق پاکباز، آن کوهکن دلسوخته به کام نرسید، و از بالای کوهی ستبر به زیر افتاد و شیرین بلادیده بر بالین شوی دلبندش خسرو، جان به جان آفرین سپرد . زیبایی هرکدام از این داستان ها در کشش و کوشش، در خواهش و ربایش و در تلاش برای رسیدن است، یکی کوه را می شکافد، یکی آوارۀ بیابان می گردد و یکی هم از رنج می میرد.
این داستان های دلباختگی، سده ها بر زبان مردمان و راویان بود، از سینه ای به سینه ای و از نسلی به نسلی تا اینکه در گوش سخنوران، خوش نشست .گویند كهن ترين منظومۀ عاشقانه در ادبيّات فارسی، داستان دلبستگی وامق وعذرا از عنصری بلخی (350- 431ق) است.این داستان ها برخی چونان «لیلی و مجنون» و «خسرو و شیرین» (نظامی گنجوی) سری به حقیقت و سری به افسانه دارند و برخی به تمامی افسانه اند و از این میان، شمار زیادی نیز ساختۀ طبع خوش شاعران نیکو سخن است .چه دلدادگانی که در ادب پارسی، ساخته و پرداخته شدند و چه شیفتگانی که اکنون جاویدان شده اند.
تاریخ ادب فارسی آکنده از نام صدها منظومۀ عاشقانه است از بیژن و منیژه (فردوسی) گرفته تا بهرام و گل اندام (امینالدین محمّد صافی) جمشید و خورشید(سلمان ساوجی)، خسرو و شیرین (امیرخسرو دهلوی)، سلامان و ابسال (عبدالرحمان جامی)، شیرین و فرهاد (وحشی بافقی)، مهر و مشتری (عصار تبریزی)، عزیز و نگار، مجنون و لیلی ( عبدی بیگ شیرازی)، ویس و رامین (فخرالدین اسد گرگانی)، همای و همایون (خواجوی کرمامی) و یوسف و زلیخا (عبدالرحمان جامی) و سرانجام زهره و منوچهر( ایرج میرزا) و ایرج و هوبره (قاسم لاربن) است که از جمله داستان های غنایی عصر کنونی هستند.
امّا یکی از چکامه های نوسروده و نوساخته ، منظومۀ زیبای «نوروز و نوگل»(سرودۀ 1397ش) اثر سخنور کنونی بختیاری تبار، «آرمان راکیان» است که نامش آدمی را به یاد «گل و نوروز» اثر خواجوی کرمانی می اندازد. داستان دل انگیز «نوروز و نوگل» در ادامۀ سیر داستان سرایی غنایی در ادب فارسی است که سده هاست از سخنوری به سخنوری دیگر سپرده شده و تا به اکنون رسیده است. امّا شمار شاعرانی که توفیق سرودن منظومه های را غنایی داشتند، در برابر انبوه شاعران زبان و ادب فارسی بسیار کم است و این نشان از اهمیّت این منظومه ها و دشواری آفرینش این گونه از ادب فارسی می دهد.
راکیان در این داستان ، به بازتاب آرزوها، آرمان ها و خواسته های قوم دیرپای بختیاری می پردازد. کوششی که وی در کاربرد واژه های بومی و کهن بختیاری و واژهای شیرین و کم یاب زبان فارسی دارد، و نیز یادکرد بزرگان بختیاری دارد، ستودنی است . اکنون که بخت، یار این شاعر بختیاری شده و کتاب به ویرایش پنجم رسیده است، بر او باید هزاران درود فرستاد، زیرا نشان از هنر ماندگار او دارد. چه بسیارند منظومه هایی که تنها سطری را در تاریخ ادب فارسی گرفته اند و دیگر هیچ؛ سروده اند که گفته باشند: ماهم نیز از عهده برمی آییم ، امّا در همان عهد مانده اند ؛ دلخوش کُنکی برای شاعر.امّا دفتر راکیان را چون برگ زر می برند و خوشا به سعادتش.
کتاب نامبرده بی گمان با استقبال خوبی از سوی ادب دوستان ، بویژه اهالی فرهنگ دوست قوم بختیاری روبرو شده که به ویرایش پنجم رسیده است. این کتاب دیباچه هایی از دکتر میرجلال الدّین کزّازی، دکتر حسن ذوالفقاری و دکتر اسماعیل صادقی را در پیشانی خود دارد .سراینده در پانویس های کتاب به توضیح نام ها ، واژه ها و دیگر نکات آمده در منظومه پرداخته که این کار، خود بر غنای کتاب افزوده است. انبوهی منابع کتاب نشان از پژوهش ژرف سراینده دارد. آقای دکتر ذوالفقاری به درستی در بارۀ این کتاب نوشته است:
«این منظومه اگر چه به زبان فارسی است، امّا کاملاً حال و هوای بختیاری و فرهنگ آن دیار عاشق نشان را در خود دارد. ما را با آداب و آیین ها و سنن دیرپای این قوم کهن ایرانی آشنا می کند .این منظومه پای از رسالت خود فرانهاده و به تاریخ ایران به ویژه تاریخ قوم بختیاری و اسطوره های نامور ایرانی بوِیژه قهرمانان و شبه قهرمانان بختیاری و هم چنین به مکان های باستانی ایران و به ویژه مکان های باستانی در بختیاری پرداخته تا پیوند کهن ایران - بختیاری را واگویی نماید».(ص پانزده)
آقای صادقی هم دربارۀ ویژگی های این کتاب بر این نکته تأکید کرده است:«یکی از ویژگی های این منظومه ، در برداشتن واژگان و تعابیر و ترکیباتی است که جز درمتون قبل از اسلام (مزدیسنایی) و یا متونی همچون شاهنامه و یا برخی از مهم ترین منظومه های شعری مانند آثار نظامی ، فخرالدّین اسعد گرکانی و ... یافت نمی شوند». (ص بیست ونه)
نمونه هایی از اشعار نوروز و نوگل
اشعاری از آغاز داستان نوروز و نوگل:
شبی در بند جمشید و فریدون زدم بر سر در سرما شبیخون
بهاری گشتم و سرمست و شادان به پیشاپیش ضحّاک زمستان
چو ضحّاک زمستان را شکستم کمر بر خوان خون پروده بستم
رکابم پُر شد از خون هیاهو چو چنگ مهرگان در جنگ جادو
پس آنگه در قلمروی کیانی برون از پرده دیدم نوجوانی
زری پوینده و رودی رونده دلی رویین تن و هوشی دونده
بهاری پُر گل و نوروز نامش گل و نوروز، دربان و غلامش
به خردی در خردورزی زبردست به گردی برده گوی از پیل سرمست
***
در توصیف نوگل در کتاب نوروز و نوگل می خوانیم:
ثریا زاده ای، زهره نوایی پری پرورده ای، شیرین ادایی
سمنبر ساغری، ماهینه عذرا منیژه منظری، رودابه سیما
مهی کز طلعت خورشید می کاست زمینی گشت و عشق از جای برخاست
سیه کرده ز تارک تا به پاپوش شده با زنگی و کژدم هم آغوش
نهاده پنجۀ چپ زیر چانه بلورینه ستونی عاشقانه
نسیمی کز سراندازش وزان بود مسیحای روانبخش زمان بود
***
نوروز در ناز کشیدن نوگل، معشوقۀ خود در بخش «پرسیدن نوگل از سرگذشت نوروز» گوید:
به نرمی گفت با ماه دل افروز که ای شور آفرین شهرت آموز
تو شهرآشوب و من آشفته حالم تو شورانگیز و من شوریده بالم
تو خوش خال و خطی، من بیقرارت تو پُر تاب و تبی، من داغدرات
تو دریای وجود و من چو ماهی تو آب زندگی، من خضر راهی
ز شوق تو زنم لاف جوانی کنم با بی قراران تر زبانی
خوشا عشقی که بنیادش تو باشی زهی درسی که استادش تو باشی
***
نوروز و نوگل، نخستین تلفیق دوبیتی و مثنوی در ادبیّات فارسی است که نمونه ای از دوبیتی های آن می آید:
از آن عهدی که با چشم تو بستم شدم آواره در کنجی نشستم
عجب دسته گلی بر آب دادم دمی که دسته گل دادی به دستم
****
خوشا روزی که در عشق تو با ناز بخوانم شعر شیرین و فلک ناز
ز چشمان سیاه و روی ماهت هزاران دفتر دیگر کنم باز
***
دمی که گل به گلزارم گذر کرد به دل گفتم قضا، شقالقمر کرد
شکر خندیدن چشمان نوگل من دیوانه را دیوانه تر کرد
***
نوروز و نوگل که کتابی عاشقانه است، امّا پندهای حکیمانه هم دارد که در بخش «پند پیروز به نوروز» چنین آمده است:
سه تن را در زمانه یار مشمار بخیل و بدگمان و چرب گفتار
سه تن را در زمان پرهیز بهتر خیانت کار و خودبین و سبک سر
سه تن را پس بزن در این گذرگاه نمک نشناس و حق نشناس و بدخواه
سه تن را در زمانه یار مگزین دهن چاک و دغل باز و دهن بین
سه تن را در بد و خوبت نگهدار هنرمند و نجیب و خویشتن دار
درستی پیشه کن در پیش اقوام نه با کید و کلک در جستن نام
از آن کاری که از دست نیاید مزن لافش که رسوایی نماید
*روزنامۀ اطلاعات، (1400/9/18).
حسین مسرّت