حسین مسرّت

دیار کویری یزد برخلاف زمین سترونش ، آسمان پرستاره ای دارد و هماره و در هر دوره ای چندین نامور ، پهنه آسمانش را درخشش دیگری داده و شب های تاریکش را چون روز روشن می کنند و دیر زمانی نمی گذرد که آوازۀ این دانشی مردان ، شهرها را در نوردیده و نام باستانی و مقدّس یزد ، با نام پرافتخار آن ها قرین می گردد .

یزد از دیرباز مهد فرهنگ و دانش و هنر بوده است ، گواه آن آثار تاریخی متعدّد این شهر است که نشان از ذوق و شوق معماران ، نقّاشان ، خطّاطان ، هنرمندان و شاعران این دیار فرهنگ پرور دارد . آثاری که هرکدام به نوبۀ خود می تواند گویای دیرینگی فرهنگ این دیار باشد . در این مجال اندک سعی داریم به اختصار ، تنی چند از این ناموران را در عرصه های مختلف دانش بشری به خوانندگان عزیز معرّفی کنیم .

نویسندگان

در این بخش ، عمده ترین نویسندگان قدیمی یزد بنا به قلّت آثاری که از آن برجای مانده ، بیشتر شامل مورّخان می شود که در رأس آن ها شرف الدّین علی یزدی، مؤلّف « ظفرنامه » ( تاریخ آل تیمور ) جای دارد . این دانشمند جامع الاطراف ، بر بیشتر علوم عصر خود احاطه داشته است . گواه آن آثار متعدّدی است که در زمینۀ معما ، منشآت ، شعر ، ادب ، تاریخ و چندین موضوع دیگر دارد . پس از آن می توان به جعفر بن محمّد جعفری نویسندۀ « تاریخ یزد » ، احمد کاتب نویسندۀ « تاریخ جدید یزد » هر دو در قرن نهم ، معین الدّین بن جلال الدّین محمّد یزدی ( معلّم یزدی ) نویسنده روزنامۀ « مواهب الهی » در تاریخ آل مظفّر ، محمّد مفید مستوفی بافقی نویسندۀ کتاب جامع و سه جلدی « جامع مفیدی » و ملّاجلال یزدی نویسنده روزنامۀ « ملّاجلال » هر دو در عصر صفوی و حسنی یزدی نویسندۀ جامع التواریخ اشاره کرد .

امّا در عصر حاضر نیز نویسندگان چندی ، رونق افزای نام یزد گشته اند که در صدر آن ها نام دکتر محمّد علی اسلامی ندوشن ، ادیب ، جامعه شناس و شاعر خودنمایی می کند . دیگر دکتر سیّد ضیاء الدّین دهشیری ( سها ) مترجم برجستۀ کتاب های فرانسوی و نویسنده و شاعر نام آور است . علاوه بر این عزیزان، دکتر رضا داوری اردکانی، فیلسوف و جامعه شناس ، دکتر اصغر دادبه ، ادیب و استاد فلسفه ، دکتر علی محمّد کاردان ، نظریّه پرداز روانشناسی و صاحب آثاری فراوان در زمینۀ جامعه شناسی و روانشناسی ، دکتر یدالله جلالی پندری ، نویسنده که بویژه در زمینۀ ادب معاصر صاحب آثاری چند است ، عبدالحسین آیتی یزدی، نویسندۀ تاریخ یزد و مهدی آذر یزدی، نویسندۀ قصّه های خوب برای بچّه های خوب و ده ها کتاب دیگر ، از جمله نویسندگان معاصر یزد هستند .

سخنوران

از پیشینۀ سرایندگان یزد ار آغاز تا سدۀ هفتم نشانی در دست نیست ، مگر آنچه در کتیبه ها و کتاب های چندگانۀ تاریخ یزد آمده است . نخستین سخنور یزدی، مجد همگر معاصر با سعدی است که دیوانی از وی برجای مانده است . پس از آن از خلال جُنگ ها ، مجموعه ها و کتب تاریخی و ادبی ، بویژه تذکره های سخنوران ، با نام بیش از هزار سخنور و شاعر و ناظم آشنا می شویم که برخی در عهد خود اشعار بدیع و جاودانی سرودند و از برخی دیگر جزء ابیات موزون چیز دیگری باقی نمانده است .

امّا از این میان به نام برخی از شعرا که در عصر ادب و فرهنگ ایران جایگاهی داشتند و به تارک تاریخ ادبیّات یزد خودنمایی می کنند اشاره می شود ، شعرایی همچون : سیّد جلال عضد ، شرف الدّین علی یزدی ، مؤمن حسین یزدی ، سالک یزدی ، ادایی بفروئی ، ذبیحی یزدی ، فوقی یزدی ، ابوالفضل رشید الدّین میبدی و قاضی میر حسین میبدی .

در یک گزینش سخت گیرانه می توان به سخنور نامی و صاحب سبک عصر صفوی که سوز و گدازش در تاریخ ادبیّات ایران جاویدان مانده و منظومۀ فرهاد و شیرینش، حلاوت بخش دلسوختگان وادی عشق و معرفت است، وحشی اشاره نمود و پس از آن از میان خیل سخنوران عصر قاجار نام سه تن برجسته تر است : طراز ، قضایی و جیحون یزدی و در عرصۀ ادب معاصر ، بویژه ادب سیاسی ، فرّخی یزدی جایگاهی والا دارد ، آن کو « سر در پای آزادی نهاد » ، « تسلیم نمود جان و تسلیم نشد » و در این سال های اخیر نام ریاضی یزدی و علی صدارت اردکانی ، ناصر یزدی ، عبّاس فرات و شکوهی یزدی آشناتر از دیگران است .

علما و روحانیان

یزد را از سدۀ ششم دارالعباده می خوانند . از اینرو بعید نخواهد بود که همیشه علما و دانشمندان اسلامی ، سایه گستر خوان علم طلّاب علوم دینی باشند . آیت الله العظمی سیّد محمّد کاظم طباطبایی یزدی، صاحب کتاب عروة الوثقی ؛ آیت الله العظمی شیخ عبدالکریم حایری، بنیانگذار حوزۀ علمیّۀ قم ؛ آیت الله حاج شیخ غلامرضا فقیه خراسانی، روحانی وارسته و پرهیزگار ؛ آیت الله شیخ محمّد تقی بافقی، روحانی مبارز دورۀ رضا خانی ؛  آیت الله فاضل اردکانی از علمای طراز اوّل ؛ آیت الله حاج سیّد محمّد داماد ( محقّق یزدی ) از استادان بزرگ حوزۀ قم ؛ آیت الله شهید حاج شیخ محمّد صدوقی ؛  آیت الله عارف حاج سیّد روح الله خاتمی ، آیت الله مدرّس بزرگ و صدها عالم اسلامی دیگر در طول قرون تابناک اسلامی راهنما و هادی دوستداران شریعت و طرقت اسلامی بوده اند .

هنرمندان

کهن ترین جلوه و بازتاب ذوق و اندیشه و هنر هنرمندان یزد در آثار تاریخی یزد است . رقص گل ها در کاشی های فیروزه ای رنگ مساجد ، شکوه خطوط خوش بهنگاران در زوایای مختلف میراث تاریخی یزد ، دقّت و کوشش حکّاکان یزدی در پردازش سنگها و کتیبه ها ، همه جلوه های دیرینه ای هستند از تلاش و همّت هنرمندان یزدی ، خوشبختانه به غیر از استادان خوشنویسی همچون مجد حکیم یزدی ، کمال الدّین عطّار یزدی ، بهاءالدّین  هزار اسب که نمونۀ خطوط شان زینت بخش آثار تاریخی یزد است ، برخی نیز مرقعات و نوشته هایی به خطّ خوش دارند که در گنجینه های ملّی و کتابخانه های عمومی و یا در مجموعۀ خصوصی افراد نگهداری می شود ، همچون خطوط طراز یزدی ، احمد سهلویه یزدی ( قرن 7 ) ، عبدالرّحمن تیمی یزدی ( قرن 8 ) ، محمّد شرفی یزدی ( سدۀ 9 ) ، عارف هروی یزدی ( سدۀ 9 ) ، حاصل هنر برخی دیگر را بر سینه ستبر سنگ ها می توان دید . و از هنرمندان زری باف و نقشبند نامی ایران غیاث الدّین نقشبند است که در عصر صفوی می زیست .

از هنرمندان معاصر یزد می توان به استاد سیّد مهدی چیتی، نگارگر و مجسّمه ساز صاحب سبک ؛ مرحوم استاد مهدی ناظمی موسیقیدان و سنتورساز برجسته ایرانی ؛ استاد محمود رهبران، خوشنویس توانمند ؛ مرحوم استاد علی محمّد کاوه، خوش نویس و مینیاتوریست ؛ استادان عبدالحمید کشمیرشکن و علی اکبر شریفی نقّاش و استاد دانشکده نقّاشی یزد و استاد علی اکبر شریعتی هنرمند نمایشگر یزد اشاره کرد .

دانشمندان

تاریخ پربار و غنی یزد در طول سالیان دراز آکنده از نام دانشمندانی بوده است که در هر سده وظیفۀ دانش اموزی شیفتگان علم و حقیقت را بر عهده داشته اند . کدام ریاضیدان جهانی است که نام ملّا محمّد باقر یزدی، کاشف لگاریتم به گوشش خورده باشد . سیّد رکن الدّین حسینی، دیگر دانشمند سدۀ هشتم است که با برپایی مجموعۀ رکنیه شامل: دارالکتب ، دارالادویه ، دارالشفاء ، مدرسه ، رصدخانه و بنای عظیم وقت السّاعه نقشی بس بزرگ در تحوّل علوم عصر خود داشت . در کنار این ها می توان به قاضی میرحسین میبدی که علاوه بر فلسفه و حقوق و ادبیّات در ریاضیّات نیز اطّلاعاتی وسیع داشت و از جملۀ آثار او در این زمینه، حاشیۀ تحریر اقلیدس خواجه نصیرالدّین طوسی و در زمینۀ کتاب حاشیه، شرح ملخّص قاضی زادۀ رومی را می توان نام برد . همچنین شرف الدّین علی یزدی که علاوه بر تاریخ نویسی و ادبیّات و معمیّات در علم اسطولاب دست داشته و کتابی در همین زمینه نوشته است .

فلاسفه و عرفا

چنانکه روشن است بسیاری از دانشمندان ، مسلّط بر تمام علوم زمانه خود بوده اند ، چنانکه قاضی میرحسین علاوه بر آنکه دستی در ریاضیّات و حقوق و ادبیّات داشته ، در فلسفه نیز صاحب اثری معروف به نام « جام گیتی نما » است . وی مقدّمه ای عرفانی بر شرح دیوان حضرت امیر و شرحی بر هدایه الاثیریۀ ابهری نوشته است ، همچنانکه ابوالفضل رشیدالدّین میبدی علاوه بر آنکه مفسّری بزرگ ، منجّمی توانا ، ادیبی بزرگ و مترجمی فرزانه بوده ، در سلسله مراتب عرفان نیز جایگاهی بس رفیع داشته است . نیز معین الدّین معلّم یزدی هم علاوه بر آثاریک ه در زمینۀ تاریخ دارد ، ترجمۀ رشف النصایح الایمانه و کشف الفضایح الیونائیه اثر شیخ شهاب الدّین سهروردی را نیز انجام داده است .

همچنین است نام عرفانی چون شیخ تقی الدّین دادا محمّد ، شیخ علی بنیمان ، شیخ جنید ، شیخ احمد فهادان و ...

و در میان معاصرین نام روانشاد دکتر سیّد احمد فردید ( مهینی ) فیلسوف برجسته و صاحب نظر حتّی در علوم سیاسی و مبتکر مبحث غربزدگی در جوامع شرقی درخششی دیگر دارد . و پس از آن می توان به آیت الله حاج شیخ غلامرضا فقیه خراسانی که فلسفه را تدریس می کرده ، آیت الله محمّدتقی مصباح یزدی ، استاد حوزۀ علمیّۀ قم ؛ دکتر رضا داوری اردکانی ، فیلسوف و استاد دانشگاه و نظریه پرداز در زمینه های حکمت و علوم اجتماعی و دکتر اصغر دادبه اشاره کرد .

ورزشکاران

بانگ درای زنگ مرشدان یزدی ، هر روز پهلوانان را زیر سایۀ مولا علی در هر برزنی جمع می کرده است . پهلوانانی که از شنیدن نامشان لرزه بر اندام رقیبان می افتاد  و میدان را خالی می کردند . پهلوانان و جوانمردان بلند آوازه ای که سال ها بازوبند پهلوانی را بر بازوهای خود داشتند و در همیشۀ تاریخ یار و یاور ستمدیدگان و رنج کشیدگان بودند . در صدر این پهلوانان محمّد ابراهیم یزدی ( یزدی بزرگ ) از جلال و شکوه دو چندان برخوردار است ، پهلوانی که هرکس شرح جنگاوری وی را شنید او را از شخصیّت های افسانه ای و اساطیری قلمدار کرده است . کسی که تا پایان عمر بازوبند پهلوانی را بر بازو داشت . پس از آن می توان به پهلوان محمّد عبدل یزدی ، پهلوان محمّد صباغ یزدی ، پهلوان علی عسگر یزدی و پهلوان نصیر یزدی اشاره کرد .

 

*ماخذ:  ندای یزد، س 15، ش 636 (23 / 9 / 78 13): 2.