محمّد شیخ زادۀ هراتی ، ازنام آوران صنعت نسّاجی در اصفهان*
حسین مسرّت
محمّد هراتی، معروف به شیخ زادۀ هراتی فرزند شیخ حسن در شهر هرات واقع در شهرستان خاتم از توابع استان یزد به دنیا آمد .وی در یزد معروف به آقا محمد شیخ حسن بود و به همین دلیل بعدها لقب شیخ زاده را گرفت .او در کاروانسرای شیرازی یزد حجره ای داشت. وی پس از راه اندازی کارخانۀ ریسندگی و بافندگی هراتی بوسیلۀ حسین علی هراتی در سال 1313ش در یزد، نمایندۀ او در امور کارخانه بود. وی پس از مدّتی تجربۀ کارآموزی برای ایجاد و راه اندازی کارخانۀ ریسمان و نخ به نمایندگی از حسین علی راهی اصفهان شد. بیشترین فعّالیّت محمّد هراتی در سرای مخلص، واقع در بازار بزرگ اصفهان انجام می گرفت . به تدریج خود مستقلاً به امور بازرگانی پرداخت و فعّالیّت خود راگسترش ورونق داد . وبه کارهایی مانند تجارت مرکّبات و صدور چای به عراق و دیگر کشورها پرداخت و از این راه ثروت سرشاری اندوخت. کم کم او به خرید و فروش زمین و ملک روی آورد و درردیف زمین داران بزرگ قرار گرفت که آبادی های بسیاری را در اطراف اصفهان از جمله ورزنه در مالکیّت داشت.عابدی در کتاب� اصفهان از لحاظ اجتماعی و اقتصادی �اورا در ردیف سرشناسان و ثروتمندان اصفهان آورده است.
محمّد هراتی در آبان 1310 ش به عنوان عضو اتاق تجارت اصفهان انتخاب شد.( او باید به احتمال زیاد محمّد هراتی اوّل باشد. زیرا به گفتۀ آقای حسین بشارت دو نفر به نام محمد هراتی به نمایندگی از حسین علی هراتی راهی اصفهان شدند.که اوّلی آقا محمد هراتی، دایی همسر میرزا ولی طبسی بود و دارای اولاد هم نبود و سپس محمد شیخ زادۀ هراتی به اصفهان رفته است)شیخ زاده یکی از صاحبان و سهامداران عمدۀ کارخانۀ پشم ریسی در اصفهان بود. و به همراه آقایان : علی همدانیان ، عبدالحسین ده دشتی، سید حسین دردشتی، ابوالقاسم تبریزی، حسن وفادار، محمّدحسین رناسی و محمود قوام از اعضای هیئت مدیرۀ شرکت سهامی صنایع پشم اصفهان بودند که محمّد هراتی را در تاریخ 14 اسفند1314 ش به سمت ریاست هیئت مدیره و مدیرعامل انتخاب کردند.این کارخانه در سال 1314 ش، تعداد 450 نفر سهامدار داشته است.روزنامۀ اخگر در این باره می نویسد: � انصاف باید دادکه تاکنون در شهر اصفهان هیچ شرکتی به این سرعت تشکیل وبه این زودی به جمع آوری یک سرمایۀ مهمّ شش میلیون ریالی موفّق نگردیده بود.(اخگر ، ش1121، 18 اسفند 1314)(رجایی، فراز و فرود : 176-177)
رجایی در بارۀ فعّالیّت های این شرکت می نویسد:شرکت صنایع پشم که مبنای کارخود را بر پشم بافی یعنی ساخت پارچه ها و پتوهای پشمی نهاده بود، با سرمایۀ شش میلیون ریال آغاز به کار کرد و یک سال بعد سرمایۀ خود را به نه میلیون ریال افزایش داد. باغ زرشک واقع در محور چهارباغ بالا مورد توجّه مدیران شرکت قرار گرفت و کارخانه را در آنجا بنا نهادند. ماشین ها اندک اندک وارد شده و نصب شدند.بنا به قول روزنامۀ اخگر" مخصوصاً آقای هراتی ، رئیس جدّی شرکت ، برای اینکه امور نصب ماشین آلات با سرعت زیادتری انجام پذیرد،آقای هاس، متخصّص کارخانجات هراتی یزد را از یزد برای مساعدت و مشاورت فنّی طلبیده"(اخگر،ش1318، 12 اسفند 1316)ورود این شخص کمک زیادی به نصب و راه اندازی کارخانه نمود. در اواسط سال 1317 قسمت ریسندگی کارخانه صنایع پشم راه افتاد و ریسمان آن وارد بازار گردید.در اواسط زمستان همان سال تولید پتو نیز جزو محصولات شرکت گردید�.(رجایی،فراز و فرود،ص177) (این کارخانه اکنون تعطیل است)
هراتی بعداً فعالیت های اقتصادی خود را گسترش داد به گونه ای که در تاریخ 24/2 /1315 به عنوان عضو هیئت مدیرۀ شرکت کاغذ اصفهان؛ در تاریخ 25/8 /1315 به عنوان عضو هیئت مدیرۀ شرکت توانا و در تاریخ 7/9/1317 به عنوان عضو هیئت مدیرۀ شرکت ذغال سنگ انتخاب شد.
شیخ زاده با آنکه ثروت سرشاری داشت، فردی سخاوت مند و نیکوکار بود که یک فقره از آن که در روزنامه ها بازتاب داشته است؛ در تاریخ 20/9/1320 مبلغ بیست هزارتومان به تودۀ بینوایان اصفهان کمک کرده است.(روزنامۀ اخگر ،ش 1709)
هراتی همچنین با ساخت برخی آثار در گسترش فرهنگ این شهر نقش عمده ای داشت .از جملۀ مهمترین اثر ارزندۀ وی ساخت دبیرستان هراتی در خوش آب و هوا ترین نقطۀ اصفهان در حدّ فاصل پل خواجو و سی و سه پل به مساحت 8750 متر مربّع در خیابان کمال الدّین اصفهان است که در سال1330ش در این شهر با مهندسی محمّدعلی فیروزی و استادی حاج حسن حسینی و کاشی کاری علی مقضی بنیان کرده و از مدارس بزرگ و آبرومند این شهر است. این دبیرستان در یکم آذر 1333 ش آغاز به کارکرد و برای بنیان آن در آن سال، مبلغ جهل میلیون ریال خرج شده است.نخستین مدیر این دبیرستان دکتر احمد مهران بود .این دبیرستان در طول بیش از شصت سال فعّالیّت علمی و آموزشی،علاوه بر کسب افتخارات علمی، تربیتی ، ورزشی و غیره در المپیادهای گوناگون ،هزاران تن از فرزندان این سرزمین با همّت محمّد هراتی و دوستان و همفکرانش و نیز تلاش و پیگیری مدیران ، معاونان ، دبیران و همه افراد بخش آموزشی و تربیتی، به مدارج عالی مدیریت علمی واجتماعی کشور رسیدند و سهم عمده ای در باروری انسان های توانمند برعهده داشتند که بعدها هرکدام از این ها سهم عمده ای در شکوفایی این شهر داشته اند.
دیگر کار او ساخت دبستان هراتی در جنب همان دبیرستان به سال 1343ش است. کار خیر دیگر وی اهدای زمین برای ساخت مدرسۀ فاضل در مبارکۀ اصفهان است . عبدالمهدی رجایی می نویسد:� تأسیس مدارس هراتی یک حادثۀ فرهنگی بود که پنجاه سال پیش در این شهر اتفاق افتاد. خوب که بنگریم این حادثه در طول این سال های زیاد ، هر مهرماه و هربار که جمعی از نوجوانان و جوانان این شهر بدان مدرسه پا نهادند و در آن علم آموختند،تکرار و تکرار شده است .... این جاست که این درس تاریخ به یادمان می آید که جریانات و حوادث مردان خود را می زایند و می پرورند.مورّخ ژرف اندیش ناچار نخست زمینۀ هر حادثه را خوب می نگرد. روزگاری که محمّد صدر هاشمی آن را نهضت عظیم ساختمان سازی فرهنگی نام نهاده بود.�(هادوی،ص23) ازین رو وی�سهم مهمّی در ارتقای فرهنگی شهر- با تربیت بزرگانی که در این مدرسه تعلیم و تربیت دیدند - در تاریخ فرهنگ معاصر اصفهان دارد�.(عقیلی: 572)
دو مادّه تاریخ در ساخت این بنا وجوددارد که یکی را عبدالمجید یکتایی سروده و دیگری را استاد جلال الدّین همایی (سنا) گفته است :
آفرین برهمّت و رأی جوانمردی که کرد / در بنای این دبستان و دبیرستان قیام
....خواستم تاریخ این نیکو بنا را از �سنا� / گفت: درقلب صفاهان از هراتی ماند نام
1333ش(هادوی،ص31)
و اشعار زیاد دیگری که سرودۀ سخنوران اصفهان در بارۀ هراتی و کارهای نیک اوست و تنها دو نمونه از آن درج می شود:
چه نیکو سرود است دانای توس سرایندۀ رستم و اشکبوس
� بناهای آباد گردد خراب ز باران و از تابش آفتاب�
هراتی پی افکند کاخی سترگ چو بنیان گذارش رفیع و بزرگ....
محمود ملاّ باشی
بنایی شیخ زاده کرد بنیان که باشد سال ها فخر سپاهان
به نشر دانش و ترویج افکار نمود آن مرد حق سعی فراوان
از این مرد نکو اندیش و خیّر به جا باشد نشان زهد و ایمان
دوصد تحسین به مردان نکوکار که می پویند راه بذل و احسان
چراغ دانش و بینش برافروخت که نورش تا ابد باشد فروزان
دبیرستان مشهور هراتی بود کانون علم و مهد عرفان
هراتی مجمع اهل کمال است که باشد در خور شهر سپاهان
به عرفان و درایت بهره بردند از این کانون بسی اندیشمندان
فراوان فارغ التحصیل گشتند از این مرکز سخن سنجان ایران
از این دانشسرا با سرفرازی برون آمد بسی مرد سخندان
بود نام هراتی جاودانی از این اندیشۀ نیکو به دوران
بود شایستۀ تحسین و تحلیل هر آن کس می کند خدمت به انسان
سرود این چامه را � ماهر� به تحقیق به تکریم از هراتی کرد عنوان
ماهر اصفهانی
هراتی در اصفهان با خانم ایران هراتی فر (دختر همایون میرزا مسعود و نوۀ ظل السّلطان ) ازدواج کرد و حاصل آن دو دختر و یک پسر به نام حسن است. حاجیه ایران خانم در 4دی 1348 ش در اصفهان درگذشت و در همان تخت فولاد کنار همسرش به خاک سپرده شد.محمّد، دارای برادری به نام آقا محمود بود که در تجارتخانۀ مرشدی در شهر رفسنجان به عنوان مدیر کار می کرد.پس برادر او به نام حسین شیخ زاده، منشی حاج عباس ریسمانی در یزد بود که بعدها به تهران رفت و به تجارت پرداخت.
سرانجام این فرد نیکوکار و بازرگان نامی در 12 مرداد 1347ش (برابر 8 جمادی الاوّل 1388ق) در اصفهان در گذشت و در گورستان تخت فولاد در قسمتی که به نام آرامگاه و تکیۀ شیخ زاده معروف است و امروزه باغ طوبی نامیده می شود، به خاک سپرده شد.
منابع
رجایی، عبدالمهدی: تاریخ نساجی اصفهان در دورۀ قاجار و پهلوی(به روایت مطبوعات و اسناد)، اصفهان: جهاد دانشگاهی، 1392،صفحات زیاد.
--------------- : فراز و فرود صنعت نسّاجی در اصفهان ، اصفهان:مرکز اصفهان شناسی و خانۀ ملل، 1396.صفحات زیاد.
طاهر احمدی، محمود: اسنادی از اتّحادیه های کارگری، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1379،ص 83-84.
عابدی، حسن: اصفهان از لحاظ اجتماعی و اقتصادی، بی جا: بی نا، 1334،ص95.
عقیلی،احمد: �محمّد شیخ زادۀ هراتی� در کتاب: دانشنامۀ تخت فولاد، زیرنظر: اصغر منتظرالقائم، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان،1391، ج2:572-573.
هادوی شهیر اصفهانی و دیگران: یادوارۀ پنجاهمین سال تأسیس دبیرستان محمّد شیخ زادۀ هراتی، اصفهان: سازمان آموزش و پرورش استان اصفهان.
نیز:
گفتوگو با حسین بشارت (14/7/1397)
گفت وگو با محمّدحسین خسروپناه (20/4/1397).
گفت وگو با غلامرضا نصراللّهی(30/4/1397).
گفت وگو با عبدالمهدی رجایی(20/6/1397).
گفت وگو با احمد خلیلیان(20/6/1397).
گفت وگو با معلّمی(20/6/1397).
گفتوگو با محمّدعلی عسکری کامران (2/5/1397).
مشاهدات میدانی.
*پیمان یزد ، ش5365
حسین مسرّت