کاریز یزد

حسین مسرّت

پیش درآمد

      سده هاست که در خاور کشور باستانی ایران زمین ، سرزمین پاکستان جای دارد؛  کشوری که در 14 اوت 1947 میلادی(22/5/1326ش) پس از سال ها نبرد و مبارزه توانست استقلال خود را به دست آورد. کشوری که برای بسیاری از ایرانیان و حتّی یزدیان، وطن دوم است و صدها ادیب و عارف و خانوار ایرانی سده هاست در این دیار به خوبی و خوشی و آرامی در کنار مردم پاک و شریف این کشور، زندگی و داد و ستد می کنند .

      زبان فارسی نزدیک به هشت تا نه سده، زبان رسمی شبه قارّه (پاکستان، هندوستان، بنگلادش) بود و تا سدۀ 13 قمری زبان رسمی، علمی و ادبی و ادارای پاکستان بوده است تا اینکه  در سدۀ 18 میلادی زبان انگلیسی زبان رسمی گردید .اگر استعمار پیر انگلستان به نیرنگ های دامنه دار خود دست نمی زد ، اکنون پاکستان نیز چونان افغانستان و ایران و تاجیکستان ، زبان رسمی اش فارسی بود . با این وجود  هنوز هم در برخی از شهرهای پاکستان ، مردمش به زبان فارسی سخن می گویند.

     هنوز با اینکه سال هاست زبان رسمی کشور، زبان اردو است. چه کس است که نداند هزاران واژۀ زیبای فارسی در این زبان برساخته وجود دارد و خطی شبیه خطّ فارسی دارند. شاید یک ایرانی با چند ماه زیستن در این کشور بتواند به خوبی با زبان آنان سخن بگوید؛ زیرا زبان اردو از ساختار دستور زبان فارسی پیروی می کند. حتی شعر اردو هم در ساختار و وزن خود دنباله رو شعر فارسی است. 

       خوشبختانه در گنجینۀ کتابخانه های پاکستان و شهرهای مهمّ آن مانند:  اسلام آباد، پنجاب، پیشاور، کراچی  و لاهور، هزاران نسخۀ خطّی فارسی وجود دارد که چشم به راه عاشقانی است که گرد سالیان دراز را از دامن آن بزدایند و در هیئت کتاب چاپی در دست دوستدان فرهنگ وادب فارسی رخ بنمایاند .

         این دیار در همیشۀ تاریخ سخنورانی داشته است که باعث شکوفایی زبان و ادب فارسی شده اند که در اوج آن ها محمّد اقبال لاهوری جای دارد که بیش از نیمی از دفتر های شعرش همه به زبان سخته و پیراستۀ فارسی است  و اگر قرار باشد نام سخنوران فارسی این دیار آورده شود . فهرست درازدامنی را در برمی گیرد . دانشورانی داشته و دارد که خدمت های شایانی به رشد فرهنگ و ادب فارسی نموده اند که استاد دکتر عارف نوشاهی یکی از آنان است .

       بسیاری از دانشوران و ادب دوستان پاکستان ، دانش آموختۀ دانشگاه های ایران بویژه دانشگاه تهران هستند که یکی از پیشکسوتان آن دکتر محمّد اویس صالح صدّیقی است  که از حسن اتفاق، پایان نامه اش نیز در بارۀ مثنوی جاودانی «خلد برین» اثر کمال الدّین وحشی بافقی است.

     ادب دوستان به یاد دارند که ماهنامۀ هلال که از آبان 1331 تا مرداد 1351ش چاپ می شد،، یکی از پربارترین نشریات ادبی به زبان فارسی بود که از سوی ادارۀ مطبوعات پاکستان به زیور چاپ آراسته می گردید و اکنون سال هاست فصل نامۀ دانش (بنیان، بهار 1364ش) که دارای درجۀ علمی ـ پژوهشی (ISI) از کمیسیون آموزش عالی پاکستان است به همّت مرکز تحقیقات فارسی ایران        و پاکستان (بنیان 1348 ش ) و با همکاری ادب دوستان این دو کشور چاپ می شود و دربردارندۀ گفتارهایی ویژۀ نسخ خطی، تاریخ و ادبیات فارسی ایران، شبه قاره و افغانستان است و ده ها کتاب ارزنده به همّت همین مرکز دربارۀ ادب و فرهنگ فارسی چاپ شده که زینت بخش کتابخانه های مهمّ ایران است که یکی از مهم ترین آن ها دورۀ 14 جلدی فهرست مشترک نسخه های خطّی ایران و پاکستان، اثر ماندگار استاد احمد منزوی است.

        دیگر نشریات فارسی این کشور عبارتند از: فصلنامۀ «اقبالیات فارسی» نشر «آکادمی اقبال» پاکستان که در لاهور چاپ می شود و تا سال ۱۳۹۰ ش چند شماره از آن چاپ شده و دیگر فصلنامۀ «سفینه» را می توان نام برد که از سوی  بخش فارسی دانشکدۀ خاورشناسی لاهور چاپ می شود.

       و چه زیباست که بدانیم هنر خوشنویسی بر پایۀ اشعار فارسی در این دیار هم پیشینه ای درخور دارد. و مرقعات آن زینت بخش گنجینه های(موزه های)  این کشور است.

****

بیرنگ لاهوری

       از میان صدها سخنوری که تاریخ ادبیات پاکستان به یاد دارد ، و هنوز آثارشان در گنجینۀ خطّی و یا چاپ سنگی کتابخانه های پاکستان وجود دارد ، سخنوری توانا به نام میرزا محمد امین محمّدی بیگ «بیرنگ لاهوری» ( ....- 1123ق) وجود دارد که از شاعران سبك اصفهانی یا هندی است، امّا  اشعارش یادآور شعرهای حافظ شیرازی است. ديوان او شاملِ غزل، مخمّس، مسمّط ، ترکیب بند، قطعه ،رباعی و مفردات است. غزليات وی بيشتر مضمون عاشقانه و گاه عارفانه دارد.

      بيرنگ لاهوری همچون دیگر سخنوران فارسی زبان به استقبال شاعران پیشین، بویژه شاعران سبك عراقی رفته و در این راه گوشه چشمی به غزلیّات  سعدی و حافظ شیرازی و اشعار صائب تبریزی و نظیری نیشابوری داشته است. برخی منابع اصل او را از نیشابور می دانند که در لاهور باشنده بوده است و او را «بیرنگ نیشابوری» می خوانند.( مطلع الشمس) او در شعر خود عنایتی ویژه به میرزا جلال اسیر شهرستانی اصفهانی (1029-1059ق) و عبد اللطیف خان تنهای پنجابی(ف،1116ق ) داشت. وی در عرفان و تصوف، در صف مریدان باقی بالله (1012-971ق) قرار داشت.

      بیرنگ با شاعرانی چون با بیدل دهلوی، سرخوش کشمیری، رایج سیالکوتی ، نظیری نیشابوری آفرین لاهوری و دیگران معاصر بود.

      اکنون دیوان بیرنگ لاهوری به کوشش آقای هادی دهقانیان نصرآبادی «رهرو یزدی» که از جوانان کوشا و از شاعران علاقه مند است در دسترس همگان است، دیوان وی بر پایۀ نسخۀ خطی کتابخانۀ دانشگاه ملّی پنجاب (به تاریخ 1139 ق، یعنی 16 سال پس از درگذشت بیرنگ) که از نسخه های خطی کتابخانۀ ملّی ایران و کتابخانه انجمن ترقی کراچی کهن تر است،  تصحیح انتقادی و با نسخۀ  خطی کتابخانۀ ملّی ایران مقابله شده است. دهقانیان نخست در قالب پایان نامۀ کارشناسی ارشد دانشگاهی در آذر 1398 دیوان بیرنگ را تصحیح و از آن دفاع کرد و اکنون با ویرایش و پیرایشی دیگر در هیئت کتابی وزین در دسترس دوستداران شعر و ادب فارسی قرار می گیرد.

      امید که بخت یاری کند تا دیگر علاقه مندان ادب فارسی با همّت خود، دفترهای دیگری از سخنوران پاکستان را تصحیح و چاپ کنند تا همگان بیش از پیش با نقش سخنوران آن دیار در شکوفایی ادب فارسی آشنا شوند.

*****

     نشر «اندیشمندان یزد» به خود می بالد که در طول فعالیّت نزدیک به بیست سالۀ خود آثار گرانسنگی را چاپ و منتشر کرده و در دسترس دوستدان گذاشته است که یکی از آن ها همین دیوان بیرنگ است.  افسوس که بنا به کاهلی نگارندۀ این سطور هنوز نتوانسته ایم فهرست انتشارات خود را در دسترس کتابدوستان قرار دهیم . امید است در سال آینده این مهم تحقق یابد.

*دیوان بیرنگ لاهوری به کوشش: هدی دهقانیان نصرآبادی .