مدرّس :

دکتر محمّد بهرمان

نگارش :

حسین مسرّت

 

اسید زدایی کاغذ

نشانه های اسیدی شدی کاغذ :

1-کاغذ، ترد و شکننده می شود.

2-تغییر رنگ در کاغذ . بدین صورت که کاغذ به زرد یا قهوه ای تیره تبدیل می شود .

بهترین روش برای اسید زدایی ، استفاده از آب مقطر است . در این روش از اسنادی که جوهر (مرکب) آن ها قابلیّت انحلال در آب را نداشته باشد ، استفاده می کنیم . برای این کار، نخست گوشۀ کاغذ را مرطوب می کنیم . و با کاغذ PH عدد آن را می سنجیم . اگر عدد 1 تا 6 بود ، اسیدی است و اگر عدد 7 بود ، طبیعی است و اگر اعداد 8 تا 14 بود ، قلیایی است و نیاز به اسید زدایی ندارد .

برای اسید زدایی از سه روش استفاده می کنیم :

1-بخار سرد

2-گاز نیتروژن

3-اسپری

ابتدا کاغذ را روی یک برگ سلفون می گذاریم و بعد از آنکه با اسپری آب مقطر بر روی آن پاشیده شد ، به تدریج اسید کاغذ حل شده و به صورت آب زرد خارج می شود . سپس آن را درون کاغذ خشک کن می گذاریم تا رطوبت آن گرفته شود ، سپس با دستگاه پرس گرم یا اتوی معمولی آن را خشک می کنیم . این کاغذ حتماً باید آهاردهی شود چون در فرایند قبلی شسته شده است .

شیوۀ دیگر اسید زدایی

ابتدا کاغذ چاپ شده را در وان که در آن آب با آهک غلظت یک درصد وجود دارد به مدّت چند دقیقه می گذاریم ، سپس با سلفون ، کاغذ را بیرون می آوریم و آن را در وان دوم که حاوی بی کربنات کلسیم است می گذاریم تا شناور شود و پس از چند دقیقه کاغذ را با سلفون خارج می کنیم . و سپس آن را در وان سوم که حاوی آب مقطر است می گذاریم . در آن حالت PH آن را می سنجیم که باید حدود 8 باشد اگر بالاتر بود دوباره در آب مقطر می گذاریم تا PH آن کم شود . و سپس آن را از آب خارج کرده و با کاغذ خشک کن رطوبت آن را می گیریم و اتو می کنیم تا کاملاً خشک شود .

روش اینکپسولیشن

می دانیم که اکسیژن بر روی عوامل مختلف اثر می گذارد و باعث تخریب آن می شود . سلولز هم یکی از این عوامل است که در برابر اکسیژن آسیب می بیند . نور و رطوبت هم باعث تخریب بیشتر کاغذ می شود از این رو از روش فوق استفاده می شود که ارتباط سلولز با اکسیژن کم شود .

مواردی که استفاده می شود باید :

1-انعطاف لازم داشته باشد .

2-حاوی بخارات اسیدی نباشد .

برای این کار بهتر است کاغذ را پس از اسید زدایی و باکتری زدایی از تلق های سلولئیدی برای این کار استفاده شود که از مواد طبیعی است و در قطع های a3 و a4 است .

حفاظت از مرمّت در سه مرحله انجام می گیرد

1-اقدامات حفاظت پیشگیرانه ( تثبیت وضعیّت موجود )

2-اقدامات مداخله جویانه (اسید زدایی )

3-اقدامات مداخله جویانه مرمّتی ، دخالت هایی انجام می دهیم که بخش های آسیب دیده یا از میان رفته را جبران می کنیم و فیزیک آن را به حالت اوّلیّه برمی گردانیم .

سفید کردن کاغذ با روش اکسیداسیون و احیاء

نخست، کاغذ چاپی را روی سلفون گذاشته و آغشته به آب مقطر می کنیم و پس از مدّتی که آب جذب شد ، آن را با استفاده از سلفون درون محلول پرمگنات پتاسیم و آب مقطر می گذاریم تا تغییر رنگ در آن مشاهده شود . پس از مدّتی دوباره با استفاده از پوشش پلاستیک (سلفون ) آن را از وان خارج می کنیم و درون محلول اسید اگزالیک و آب مقطر قرو می بریم تا کاملاً تغییر رنگ آن مشاهده شود . سپس آن را درون وان آب مقطر می اندازیم و پس از چند مدّت از آب خارج می کنیم و درون برگه های خشک کن می گذاریم تا رطوبت آن گرفته شود و سپس اتو می کنیم تا کاملاً خشک شود .

روش ساپورت کردن اسناد کاغذی با استفاده از چسب نشاسته

ابتدا چسب CMC ( کربوسی میتل سلولز ) را در آب حل می کنیم ( بهتر است یک روز قبل آن را خیس کرد ) . در بشر دیگری نشاسته را حل می کنیم . سپس بشر CMC را روی حرارت مستقیم هیتر قرار می دهیم و بشر نشاسته را درون ظرف آب گرم در حال جوش می گذاریم تا کاملاً هر دو حل شوند و به صورت ژل درآیند .

سپس سند یا نقشۀ آسیب دیده را به این صورت ساپورت می کنیم . برای ساپورت نیاز به دو پارچه ، یکی کتان و دیگری تترون به اندازۀ 5 سانتی متر بزرگتر از هر طرف نیاز است . ابتدا سند چاپی را روی یک سلفون بزرگ می گذاریم و آب مقطر روی آن می پاشیم تا کاملاً خیس شود ، سپس روی میز را آغشته به چسب CMC می کنیم . پس از آن پارچۀ تترون خشک را روی چسب می گذاریم و آن را با چسب کاملاً اندود می کنیم . پس از آنکه پارچه به خوبی خشک شد ، محلول نشاسته روی آن می کشیم و سپس پارچه دوم را روی پارچۀ اوّل می کشیم و دوباره روی پارچۀ دوم که کتان باشد ، کاملاً آغشته به نشاسته می کنیم و سطح نشاسته روی آن را یکنواخت می کنیم . پس از آن نقشه یا سند را روی پارچه دوم می گذاریم و روی آن را سلفون می کشیم . سپس با کشیدن خط کش روی سلفون نشاسته های اضافی را خارج می کنیم . سند را چند روزی می گذاریم تا کاملاً خشک شود ، سپس به آرامی پارچه ها را از سطح میز جدا می کنیم . بعد با خط کش پارچۀ اوّل را از پارچۀ دوم جدا می کنیم .

ساپورت کردن با کاغذهایی که جوهر آن در آب حل نمی شود به وسیلۀ رزین های طبیعی

 ابتدا پارچه ای به اندازۀ 5 سانتی متر بزرگ تر از اصل سند تهیّه می کنیم . سپس کاغذ تی شو را 5 سانتی متر بزرگ تر از اصل سند می بریم . سپس محلول نشاسته و CMC را مانند دفعات قبل آماده می کنیم . پس از آن پارچۀ تترون ( وسکوز 50 درصد به بالا باشد ) را به میز با چسب CMC می چسبانیم و آنقدر با قلم موبران می کشیم تا خوب صاف شود .چند مدّت می گذاریم تا کاملاً خشک شود ( در این روش از اسنادی استفاده می شود که دو طرف آن قابل خواندن است ) سپس کاغذ تی شو را روی پارچۀ اوّل می گذاریم و نشاسته می زنیم سپس سند را که شسته ایم بر روی کاغذ تی شو می گذاریم و به آن نشاسته می زنیم .

سپس سلفون روی آن گذاشته و نشاستۀ اضافی را خارج می کنیم . سپس می گذاریم در هوای آزاد خشک شود . بعد از چند روز پارچه را از کاغذ تی شو جدا می کنیم و بعد قطعات اضافی را می بریم .

ساپورت کردن به وسیلۀ کاغذ تی شو

ابتدا چسب ترموپلاست (تکسی گریل ) را روی شیشه میز کار می مالیم و کاغذ تی شو را که بزرگ تر از سند مورد نظر بریده ایم ؛ آغشته به همان چسب می کنیم ، سپس می گذاریم کاملاً خشک شود . پس از آن، سند دست نویس را روی کاغذ تی شو گذاشته و ورقه ای روی آن می گذاریم . سپس اتو روی آن کشیده تا سند خوب به کاغذ تی شو بچسبد . پس از آن ورقه را برمی داریم .

فولدر سازی

یکی دیگر از روش های حفاظت از اسناد قدیمی ، قرار دادن آن درون فولدرهای مقوایی است . بدین صورت که ابتدا چهار مقوای در یک اندازه و بر حسب اندازۀ سند می بریم ، سپس سند مورد نظر را روی یک مقوا می چسبانیم ، سپس به اندازه ای بزرگتر از سند درون یک مقوا را کادری خارج می کنیم به نحوی که موقع گذاشتن تماسی با سند نداشته باشد . سپس مقوایی درست به اندازه سند کادری جدا می کنیم و روی مقوا قبلی می چسبانیم و سرانجام مقوای چهارم را به مثابه جلدی برای آن قرار می دهیم که حالت آلبوم داشته باشد .

 

*کلاس های درس کارشناسی ارشد بنیاد ایرانشناسی (بهار 1395)