حسین مسرّت

نوبت سوم

    امّا نوبت سوم که گل سرسبد تفاسیر عرفانی و رمزی صوفیانۀ فارسی است، آکنده از لطایف، اشارات، تأویلات، حکایات، داستان‌ها، امثال، اشعار، نکات اخلاقی و حکمی، اندرزی، اقوال و افعال عرفای شوریده و سرگشته و صوفیان پاک‌باز و دل گشته هم چون: ابوسعید ابوالخیر، سهل تستری، منصور حلاّج، جنید، بایزید بسطامی و شفیق بلخی است. میبدی خود این نوبت را «تعبیری بر لسان اهل اشارت و بر ذوق جوانمردان طریقت» (میبدی، همان، ج 10 : 530) نامیده است. میبدی هر آنچه هنر نویسندگی و داستان‌پردازی و مجلس سازی داشته، در این نوبت به‌کاربرده است.

   میبدی از یک‌سو به گنجینه‌ای از کتب مهمّ و معتبر سرشناسان صوفیه و عارفان وارسته دسترس داشته و از یک‌سو با دانشگاه بزرگ نظامیۀ هرات و خراسان و سخنوران و اندیشه‌وران خراسان بزرگ. وی از هر سو دست دراز می‌کرده با سرسپرده‌ای شوریده و پاک‌باز برابر می‌شده که دلی پرسوز و زبانی آتشین داشته است.

میبدی در این نوبت، صدها حکایت و روایت شیرین اخلاقی و زیبا را گردآورده و سامان داده و صدها بیت نغز پرمغز فارسی را از سخنوران پاک‌باز گردآورده و یا از دهان آنان شنیده و جمع کرده است. نوبت سوم خود یک دوره داستان‌های اخلاقی و شیرین و دلپذیر است، خود جُنگی از اشعار شیوا و روان است. حتّی برکنار اشعار شعرای توانمند عربی، ترجمۀ منظوم آن نیز درج‌شده و یا بر پیشانی آن ترجمۀ شعر با نثری روان نقش بسته است.

    نثر غالب این نوبت به پیروی از نثر و سبک خواجه عبدالله انصاری، نثر مسجّع آمیخته با اشعار فارسی و عربی است؛ و جای‌جای آن را با کلام مراد خود، پیر طریقت (انصاری) آراسته و پرداخته است، به حدّی که به گفتۀ روان فرهادی، سبک صد میدان و منازل السائرین خواجه عبدالله را به یاد می‌آورد. (روان فرهادی، همان : 30) به‌ویژه مناجات‌ آن‌که ازدل‌برآمده و به‌ناچار راهی به دل می‌جوید.

    در نوبت سوم، گاه داستان، حکایت و یا شعری آمده که در هیچ کتاب دیگری دیده نمی‌شود و یا بوده و دیگر موجود نیست و از این بابت منحصربه‌فرد است. بیشترین اشعار فارسی از جوانمرد طریقت (سنایی غزنوی) است و رباعیّات آن برگرفته از آثار خواجه عبدالله انصاری، ابوسعید ابوالخیر و سنایی غزنوی است؛ و در میان اشعار عربی، اشعار از ابو تمام، فرزدق، لبید، حسّان بن ثابت و بسیاری دیگر دیده می‌شود. میبدی تمام اشعار فارسی را بدون نام، امّا برخی از اشعار عربی را با ذکر نام شاعر آورده است.

تاریخ نگارش

    آغاز نگارش کشف‌الاسرار سال 520 ق بوده، چنانکه خود در دیباچۀ جلد نخست می‌گوید: «به یاری خداوند، در اوایل سال پانصد و بیست به انجام آنچه آرزو داشتم، کمر همّت بستم.» (فاکر، 1381 : 58 ترجمه از میبدی، همان، ج 1 : 1) و در چند جای دیگر این تفسیر هم عباراتی چون پانصد و اند سال آمده است. (بنگرید، میبدی، همان، ج 1 : 195 ، ج 2 : 575 ، ج 3 : 139 ، ج 9 : 14)، امّا وجود نام ابن جوزی ( متولّد 508 یا 511 ق و متوّفی 597 ق) در همان جلد نخست مایۀ تردیدی را فراهم آورده است (استادی،1375: 169) که یا آغاز نگارش کتاب چند سال دیرتر بوده و یا اینکه، مطلب وی بعداً بدین جلد افزوده‌شده است. نیز وجود چند تاریخ از سده‌های 7 و 9 ق در پایان برخی از نسخه‌ها (بنگرید: میبدی، همان، ج 5 : 636 و 159 نسخه‌های خطّی کتابخانۀ توپ قاپوسرای ترکیه و کتابخانۀ ملک) که یقیناً برخاسته از سهو و بی دقّتی کاتبان بوده، برای برخی مایۀ تردید به وجود آورده است. (بنگرید: مسرّت، پرده‌گشا، راز نما، بخش نخست، زندگی‌نامه)

  در هیچ‌کدام از نسخه‌ها، تاریخ پایان کار نیامده و تنها علی‌اصغر سیفی از روی برخی قرائن گمان برده است که تا پس از 534 ق ادامه داشته است: «میبدی چون به تفسیر سورۀ نمل – میانۀ جلد پنجم – می‌رسد، شروع به اخذ و اقتباس از روح الارواح می‌کند. به‌احتمال‌قوی تألیف کشف‌الاسرار تا سال‌ها بعد از 534 – سال‌مرگ [شهاب الدین، ابو القاسم، احمد] سمعانی – دوام داشته است.» (سیفی، 1378 : 282)

****

گزیده پردازی

یکی از شیوه‌های رایج برای بهره‌وری بیشتر اهل علم و قلم از کتاب‌های ادبی، تاریخی، دینی، علمی، فرهنگی و غیره، خلاصه کردن کتاب است که با عنوان‌هایی چون: انتخاب، برگزیده، تلخیص، چکیده، خلاصه، لُب، گزیده، گزینه، مُجمل، منتخب و عنوان‌هایی همانند در تاریخ آثار مکتوب جهانی سراغ داریم. این کار برای کسانی که وقت کافی برای مطالعۀ دورۀ کامل یک کتاب و یا حتی خود کتاب را ندارند، بهترین شیوه است و اتفاقاً دیده‌شده است که شمار مراجعان بدین گونه کتاب‌ها از خود متن اصلی بیشتر است و اگر این گزینش‌ها به‌وسیلۀ کسانی که اهلیّت به موضوع دارند، انجام گیرد، نتیجۀ به‌دست‌آمده، برای خوانندگان مطلوب‌تر است.  

گزیده‌های کشف‌الاسرار

    بخش نخست: خطّى

 بخش‌هایی از كشف‏الاسرار

    نسخه خطّى؟. فيلم كتابخانۀ مركزى دانشگاه تهران، ش 4761 بخش يك. [ف.میکروفیلم‌ها 3: 103]

    روشن نيست نسخۀ خطّى آن متعلّق به كجا بوده و ازآنچه تاريخى است.

***

 بخشى از تفسير کشف‌الاسرار:؟

    در مجموعۀ خطّى كتابخانۀ مجلس شوراى اسلامى، شماره يك (شوراى ملّى سابق)، ش 2859، نسخ و نستعليق محمّد بن سليمان‏ بن محمّد بن جابرى قارى به تاريخ 1070 ق و محمّدعلىّ ‏بن محمّد شفيع حسنى سبزوارى، در 1089 ق، بين ص 107-113، 8* 18 س. م.

 بخشى از تفسير كشف‏الاسرار دربارۀ قدرى و جبرى و یادداشت‌های ديگر. [ف مجلس 10: 192 و 202 / كتابشناسى ميبدى: 27]

***

 تفسير قرآن

    خلاصه‏اى از تفسير کشف‌الاسرار با حذف نوبت‌ها، نسخه خطّى كتابخانۀ مجلس شوراى اسلامى، شماره يك (ملّى سابق)، ش 5942. [ف مجلس 17: 326]

    پس از بررسى نسخه روشن شد كه وجود كلمۀ «نوبت» باعث اشتباه فهرست نگار كتابخانۀ مجلس شده و آن را خلاصه‏اى از تفسير کشف‌الاسرار دانسته، درحالی‌که آن تفسيرى است از سورۀ آل‌عمران و در آن از «مجمع و علاءالدولۀ سمنانى» یادشده است و هیچ‌گونه وابستگى با کشف‌الاسرار ندارد. [كتابشناسى ميبدى: 27]

***

 لطايف‏التّفسير

    فراهم آوردۀ عبدالحیّ جامی در 761 ق.

1-نسخۀ خطّی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، شمارۀ 2 (مجلس سنای سابق)

ش 1415، کاتب ناشناس، نسخ 980 ق از روی نوشتۀ عبدالحیّ بن محمّد بن محمّد جامی در روز یکشنبه 27 شعبان 761 ق، با تملّک عبدالفتّاح بیک و حسین الحسینی، با یادداشت: «قد کتب هذا الکتاب المسمّی بلطایف التفسیر العبد ... حسین بن علی ... وقع ابتداء الکتابه فی سبع یقین من رجب المرجّب و ختم فی سابع محرّم الحرام 980 ببلدة ارض روم ...» و یادداشت حسین الواعظ در پایان، [ظ واعظ کاشفی، مسرّت]، 394 گ، 35 س، 15*24 س. م. شمارۀ ثبت 18413.

گزیده‌ای است از تفسیر میبدی با افزوده‌ها. عنوان و نشان و رمزها و برخی لغات و اشارات در حاشیه و متن به شنگرف. با پراکنده‌هایی در 10 ص پایان به نثر و شعرهایی از بزرگان در 4 ص آغاز. با عنوان لطایف التفسیر در سوره‌ها با شاهدهای شعری و به روش عرفانی و مفصّل. شعرهای سعدی در آن دیده می‌شود. نسخه به خطّی کم نقطه و دشوار خوان است. ریزفیلم آن در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران به شمارۀ 4233 قرار دارد و عکس آن نیز به شمارۀ 7155 و 7156 در دو جلد و 303 برگ در همان‌جا وجود دارد. [ف مجلس سنا 2 : 250 / مجموعۀ کمینه: 322 / راهنمای کتاب، س 16، ش 7-9 (مهر – آذر 1352): 513 / ف.میکروفیلم‌ها 3 : 34]

***

2-نسخۀ خطّی کتابخانۀ حمیدیّۀ استانبول، ش 109.

متأسّفانه و بنا به دلایلی که روشن نیست، فهرست نگار کتابخانۀ حمیدیّۀ استانبول، مؤلّف این کتاب را سلیمان بن ابراهیم نجفی (متوفّی به سال 1119 ق) دانسته است. (ر.ک حمیدیّه، کتابخانه سی سنده محفوظ کتب موجوده نک دفتریدر، دارالخلافه العلیّه، 1300، ص 103، ش 19). در کتاب «ادبیّات فارسی بر مبنای تألیف استوری» چنین آمده است: «در نسخه آگاهی‌های دربارۀ نگارنده نیست، گویا نسخۀ چرک‌نویس نگارنده است. متن اصلی گویا از برگ 3 ب بدین گونه آغاز می‌شود: بسملّه ... المناجات الرّحمانیّه، ای معبود شاهان و ای مسجود پادشاهان» (ادبیّات فارسی، استوری 1 : 213) که برابر است با آغاز نسخۀ لطایف التفسیر در مجلس سنا. استوری در همان‌جا از قول هلموت ریتر[1] می‌نویسد: «من امکان مطالعه و تحقیق بیشتر نداشتم: (؟)». (استوری انگلیسی 38 : برگل[2] 71). عبّاس اقبال در کتاب (نسخه‌ها 1 : 107) با ترجمه و درهم کردن شرح مدخل‌های 39 و 38 استوری، لطایف التفسیر را از محمّدرضا همدانی، مؤلّف کتاب‌های الدرالنظیم خاقانی و ارشاد المضلّین دانسته و دچار اشتباه شده است. [استوری 1 : 213 : نسخه‌ها 1 : 107]

 

[1] - هلموت ریتر (به آلمانی: Hellmut Ritter) شرق‌شناس، کارشناس الهیات و متن‌شناسی زبانهای لاتین و یونانی.

[2] - یوری اینوهویچ برگل (به روسی: Юрий Энохович Брегель) (به انگلیسی: Yuri Enohovich Bregel).