گزارش رویدادهای تاریخی زمستان استان یزد (6)
حسین مسرّت
14/12/1359
درگذشت استاد علی محمّد کاوه ، خوشنویس و مینیاتوریست معاصر یزد.
علی محمد کاوه
استاد علی محمد کاوه، فرزند میرزا حسین، متولد ۱۲۹۶ ش در شهر یزد، تحصیلات خود را تا کلاس ششم متوسطه در یزد به پایان رساند. وی از کودکی خط و نقاشی و شناخت رنگ ها را نزد پدرش فرا گرفت. سپس نقاشی و مینیاتور را از استادانی چون: محمد تبریزی، ابراهیم شیرازی ، علی خامسی و ملک الخطاطین در تهران آموخت. وی سال ها در نگارش خطوط شش گانه ممارست کرد. آثار او در رسم الخط ها کتابچه های نقاشی و کتیبه های مساجد و تکایای یزد موجود است . کتاب های: هنروران یزد و بخش هنرمندان کتاب «مروارید کویر» نگارش اوست. کاوه پس از ۲۸ سال خدمت در ادارۀ فرهنگ یزد در سال ۱۳۲۶ ش بازنشسته شد.
وی از چند تن از مقامات علمی و سیاسی وقت تقدیر نامه هایی دریافت کرد.کاوه در سالهای ۱۳۳۰ ش عضو و رئیس حزب عدالت یزد بود و روزنامه ای را به همین نام منتشر کرد. پس از درگذشت او در امامزاده جعفر (ع) یزد به خاک سپرده شد.
مسئولیت ها و فعالیت ها: مدیر ماهنامۀ فرهنگ یزد، عضو انجمن شهر یزد، تهیه و تنظیم سالنامۀ فرهنگ یزد در سال ۱۳۱۷ ش، انتشار روزنامۀ عدالت یزد، آموزش خط و نقاشی در ادارۀ کل فرهنگ و هنر یزد ( ۲۸ )سال، ارائۀ آثار در هشت نمایشگاه در تهران، یزد، اردکان و تفت.
15/12/1364
درگذشت حاج شیخ مرتضی حائری یزدی از بزرگان علمای ایران در شهر قم .
مرتضی حائری یزدی روحانی شیعه و از مدرسان حوزۀ علمیۀ قم بود. وی فرزند آیت الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی بود .او در ۱۴ ذیحجۀ سال ۱۳۳۴ قمری (۲۰ مهر ۱۲۹۵ ش) در سلطان آباد (اراک فعلی) زاده شد. با هجرت عبدالکریم حائری یزدی (مؤسس حوزۀ علمیۀ قم) در سال ۱۳۰۱ ش به قم، همراه پدر به این شهر مهاجرت کرد. در آن شهر مقدمات علوم دینی را نزد سید محمدرضا گلپایگانی آغاز کرد و فقه و اصول را در نزد پدرش و آیات: سید محمد محقق داماد، گلپایگانی و سید روحالله خمینی پی گرفت.
پس از طی دورۀ سطح، در سال ۱۳۱۵ ش برای او جواز طلبگی صادر شد، ولی عبدالکریم یزدی برای اینکه درخواستی از حکومت رضاشاه نکرده باشد، در مورد صدور جواز طلبگی وی تقاضا و اقدامی نکرد. سپس وی به مدت ۱۵ سال در نزد آیات: سید محمد حجت کوه کمری و محمدتقی خوانساری خارج فقه و اصول فراگرفت. او پس از طی این دوره خود از مدرسین برجستۀ حوزۀ علمیۀ قم شد و تا آخر عمر به این امر اشتغال داشت.
در پی وقوع انقلاب ۱۳۵۷ش، مرتضی حائری یزدی به عنوان نمایندۀ استان مرکزی در مجلس خبرگان قانون اساسی برگزیده شد و در آن مجلس در گروه قوۀ مجریه عضویت داشت. وی پس از این مسئولیت تا هنگام درگذشت در اسفند ۱۳۶۴ ش به جز تدریس، سمتی نداشت. وی علاوه بر سالها تدریس در حوزۀ علمیهٔ قم، به تألیف و ترجمه نیز اشتغال داشت.
مرتضی حائری یزدی در شب ۲۴ جمادیالثانی ۱۴۰۶ (1۵ اسفند ۱۳۶۴ ش) در قم درگذشت و در حرم حضرت معصومه (س) دفن شد.
22/12/1314
بنیان شرکت سهامی سعادت نسّاجان از کارخانه های کهن یزد بوسیلۀ استاد غلام صنعتی.
استاد غلام صنعتی در سال ۱۳۰۰ ش به کمک امیر خان کوراوغلی، نخستین دستگاه بافندگی ماشینی را به همراه یک دستگاه مولد برق از آلمان به یزد آورد و خود به راه انداخت. او پارچههایی همانند بافتههای خارجی تولید کرد. استاد غلام صنعتی سرانجام به منظور حفظ، حمایت، ترقی و توسعهٔ صنعت نساجی یزد در ۱۳۲۵/۷/۲۵ نخستین آگهی تاسیس کارخانه سعادت نساجان با سرمایه پنجاه میلیون ریال را بین نساجان، صباغان، صنعتگران و ... نشر داد. مردم که به استاد به چشم پدری مهربان، رفیقی شفیق و خلاصه خیرخواهی پاکباز مینگریستند، دارایی و مایملک خود را در اختیار او گذاشتند.
شرکت سعادت نساجان یزد در سال 1326 ش در مجاورت بافت تاریخی و کارگاه های کوچک پارچه بافی شهر یزد بنیان گردید و به شمارۀ 73 در تاریخ 17/11/1326ش در ادارۀ ثبت شرکت های شهرستان یزد به ثبت رسید. در سال 1334 ش ،نخستین بخش آن (ریسندگی) به بهره برداری رسید. به تدریج ماشین آلات قسمت های دیگر ( بافندگی و تکمیل) راه اندازی شد. در آستانۀ پیروزی انقلاب اسلامی (سال 1357ش) کارخانه از نظر اقتصادی وضعیت مطلوبی نداشته است و دچار مشکلات متعدد و خطر بیکاری کارگران می شود که بنا به دستور آیت الله شیخ محمد صدوقی ادارۀ آن بر عهدۀ سازمان پزشکی خیریۀ حضرت سیدالشهدا (ع) گذاشته شد. کارخانۀ قدیم تا سال 1381 در حال تولید بود، ولی در چند سالۀ آخر تولید به دلیل فرسودگی ماشین آلات و شرایط پیش آمده برای صنایع نساجی زیان آور شد، به گونه ای که تصمیم به تعطیلی بخش قدیم و اجرای طرح توسعه در محلی غیر از بخش قدیم گرفته شد. مکان کهن که قراربود هتل کارخانه بشود ، هم اکنون محل فعالیت دانشکدۀ علمی کاربردی فرهنگ و هنر است.
از سال 1382ش طرح اصلاح ساختار شرکت و اجرای طرح توسعه آغاز گردید و با اختصاص زمین مناسب و اجرای ساخت وسازهای مورد نیاز، خرید ماشین آلات طرح مذکور اجراءگردید و به بهره برداری رسید. در سال 1392 ش ، کل سهام شرکت از طرف سازمان پزشکی خیریۀ حضرت سید الشهدا (ع) به بخش خصوصی واگذار گردید و اکنون توسط گروه بابکان با جدیت و مصمم در حال تولید و فعالیت اقتصادی است. شرکت در حال حاضر دارای بخش های ریسندگی با ظرفیت سالانه 2500 تن انواع نخ نمره 30، مقدمات بافندگی و بافندگی با ظرفیت سالانه 10.000.000 متر مربع پارچه خام، رنگرزی و چاپ و تکمیل با ظرفیت 2000 تن انواع پارچه تکمیل شده است.
در طول سال های تولید همواره از الیاف مرغوب استفاده شده است و با بهره گیری از ماشین آلات خوب و مواد اولیه مناسب و نیروی انسانی کارآمد نخ های بسیار با کیفیت تولید شده است به گونه ای که هم اکنون شرکت، یکی از تولید کنندگان با کیفیت در سطح کشور شناخته می شود.
24/12/1313
گشایش کارخانۀ اقبال قدیمی ترین کارخانۀ ریسندگی یزد که تا سال 1373 یعنی 60 سال پابرجا بود.
کارخانۀ اقبال مربوط به دوره پهلوی است و در یزد، محلۀ سردوراه، خیابان شهید مطهری، حد فاصل چهارراه فرهنگیان ومیدان آزادی واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۸۱ ش با شمارهٔ ثبت ۷۷۸۱ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
نخستین جلوۀ صنعت ریسندگی و بافندگی نوین در یزد کارخانۀ اقبال است که درسال 1312 ش راه اندازی شده است. این کارخانه در سال 1350ش، 4500 تن نخ پنبه و 2670 تن خامه قالی تولید میکرد که در پیشرفت و رونق شهر یزد نقش اساسی و مهم ایفا میکرد.کارخانۀ قدیم تا حدود سال 1371ش در حال تولید بود، ولی در چند ساله آخر تولید به دلیل فرسودگی ماشین آلات و شرایط پیش آمده برای صنایع نساجی زیان آور شد به گونه ای که تصمیم به تعطیلی بخش قدیم و اجرای طرح توسعه درمحلی غیر از بخش قدیم گرفته شد.
کارخانۀ اقبال یزد بعد از سال 1357 تقریباً متروکه شد و حرف و حدیثها برای تبدیل این بنا به موزۀ ملی کویر یزد یا پارک فن آوری هنوز ادامه دارد. این کارخانه در سال ۱۳۱۲ش با زیربنای ۷۶ هکتار ساخته شد. نور کارخانه با استفاده از کلاه فرنگی که اتاقهای گردی که در کارخانه تأمین میشود که به آن دالانهای روشنایی هم میگویند. اما آجرکاری سردر و برج کارخانه، سقفهای بلند قوسی به علاوه تزیینهای آجری از زیباییهایی است که باعث شده این کارخانه در سال 1381 ش به یکی از آثار ملی تبدیل بشود. دیدن یک کارخانه با این همه ظرافت و تزئینهای هنرمندانه، شاید عجیب به نظر برسد، اما این هم یک نمونه از خلاقیتِ مردمِ سرزمینِ هنر دوستِ استان یزد است.
این بنا هم اکنون به مرکز فناوری اقبال تبدیل شده است.
حسین مسرّت