حسین مسرت

 

آثاری که هرکدام گویای بخشی از تاریخ دین، علم ، ادب و هنر  ایران است و اگر تاکنون تصحیح و یا چاپ‌نشده ، نه از سر بی‌اعتنایی که به‌واسطۀ وفور این آثار است که هنوز نوبت بدانان نرسیده است. هنوز هزاران کتاب وجود دارد که به جامعۀ علمی عرضه  نشده است و تا زمانی که همّت به چاپ آن نشود، ، کسی از اهمیّت آن آگاه نمی‌شود. و شوربختانه بسیاری از نسخه ها بویژ ه نسخه هایی که در شبه قارّه هستند، در حال نابودی اند. دیجیتالی کردن نسخه ها یکی از بهترین راه های نگهداری محتویات این نسخه ها برای آیندگان است.

     در شهر یزد چندین مجموعۀ خطی مانند: کتابخانۀ وزیری، گنجینۀ اسناد و نسخ خطّی میرزا محمّد کاظمینی ، کتابخانۀ شخصی حاج شیخ محمّدعلی صدوقی و غیره وجود دارد که در بررسی آماری نسخه های خطّی ایران، یزد در ردیف چهارم ازلحاظ تعداد نسخۀ خطّی قرار دارد.

نسخه های خطّی الغدیر

      جریان راه اندازی بخش خطّی کتابخانۀ الغدیر به قرار زیر است:« در تابستان 1384 ش به یکی از تهیّه کنندگان مجموعۀ کتب چاپی این کتابخانه که خود از فرزانگان و محققان یزد است، ضرورت خرید، حفظ و نگهداری کتاب ها و اسناد خطی را یادآور شدم .از آنجایی که او خود اهل درد بود، پس از مشورت با چند تن از دوستان خود از جمله استاد محمّد اسفندیاری ، پیشنهاد نگارنده را پذیرفته و با مشورت و همراهی وی ... و با یاری بانی آن مجموعه نسبت به خرید کتاب های خطّی، چاپ سنگی و اسناد اقدام شد . در مجموعۀ کنونی نسخه های خطّی: احیاء العلوم الدّین، لسان العصافیر، شرح نظام، حبیب السیر، عالم آرای عبّاسی، فرهاد و شیرین وحشی بافقی و دیوان غمامی یزدی و چندین جنگ ادبی دیده می شود».(مسرّت،چراغ، ص52)

       در این بخش حدود 170 نسخۀ خطّی وجود دارد که تمامی از سوی نگارنده(مسرّت) و با همراهی دبیر وقت مجموعه آقای سید محمّد کاظم حیدری خریداری شد. نسخ ارزشمندی که بسیاری از آن‌ها بومی و مؤلّف، کاتب، مالک واقف آن یزدی بود. همچنین نسخه‌های غیر ایرانی مربوط به شبه قارّه که توسّط مهاجرین یزدی مقیم هند - که اغلب زرتشتیان بودند - به ایران آورده شده بود. با توجّه به اهمیّت نسخه‌های خطّی و لزوم فهرست نگاری آن، نگارنده اقدام به ساماندهی و فهرست کردن این مجموعه (نسخه‌های خطّی و اسناد) نمود. فهرست‌نگاری در سال 1390 انجام شد. فهرست نسخه‌های خطی آن توسّط سمیرۀ کریمی تهیّه و تدوین شده (ابتدا به عنوان پایان نامۀ کارشناسی ارشد ایرانشناسی و سپس به عنوان کتاب) از سوی انتشارات کتابخانۀ آیت الله مرعشی در بهمن 1394 به چاپ دوم رسیده است. این فهرست توصیفی- تحلیلی بوده و هر نسخه در دو بخش کتابشناسی و نسخه شناسی بررسی شده است.

       فهرست، دربردارندۀ اطّلاعات نسخه شناسی و کتاب شناسی تعداد 169 نسخه خطّی در 237 عنوان  که شامل 45 نسخه به زبان عربی و 124 نسخه به زبان فارسی، و 3 طغرا سند است. بنابر این برای اطّلاع همگان بویژه اهل تحقیق، ساماندهی و فهرست نویسی آن ضرورت داشت. نسخه‌های خطّی و اسناد پس از تفکیک و ساماندهی بررسی و فهرست شدند. از آنجا که تعداد اسناد محدود بود (در کل سه طغرا سند)، آن‌ها نیز در پایان نسخه‌های خطّی فهرست شدند.(کریمی،نسخه های..) . در کنار این منابع، سه رسالۀ چاپ سنگی نیز در بین مجموعه ها به همراه رساله های خطّی صحّافی شده بوده که این رسالات نیز فهرست شده اند. در مجموع، کتابخانۀ الغدیر یزد دارای 40 جلد مجموعه و 4 مجلّد جنگ، 2 مجموعه سند (به صورت دستۀ فرد)، 1 طومار و 7 نسخه به صورت بیاض است.

     در فهرست نگاری مجموعه ها برای هر رساله، شمارۀ فرعی در نظر گرفته شده و کتابشناسی هر رساله به صورت مجزّا و اطّلاعات نسخه شناسی کلّ مجموعه در پایان آمده است. برای جنگ ها نیز مباحث و موضوعات با ذکر صفحه بیان شده است. در این فهرست اطّلاعاتی که برای هر نسخه ذکر شده در دو قسمت کتابشناسی (شامل شمارۀ ثبت، عنوان، زبان و موضوع، نام مؤلّف و تاریخ حیات، تاریخ تألیف، مهدی الیه تألیف، اطّلاعات کوتاهی در بارۀ کتاب، فهرست فصول و عناوین و ...، آغاز یا آغاز موجود، انجام و انجامۀ موجود، انجامۀ مؤلّف، انجامه و منابع) و نسخه شناسی (شامل خط، کاغذ، جلد، تزئینات نسخه، مهر، حواشی، برافزوده، یادداشت تملّک، یادداشت وقف و آسیب شناسی) آمده است. ( تارنمای بساتین،24/10/1394).

       نسخه‌های خطّی کتابخانۀ الغدیر از قرن ۸ ﻫ.ق تا قرن ۱۴ ﻫ.ق با موضوعات گوناگونی در علوم دینی، ادبی، تاریخ، طب، علوم غریبه، نجوم و غیره به زبان‌های فارسی، عربی و اوستایی را شامل می‌شود.(کریمی، همان جا)

     امّا از میان نسخه های کهن و ارزشمند این مجموعه می توان به مواردی چون:

•        آداب البحث و المناظره سمرقندی و شرح آن با تاریخ کتاب 735ق.

•        الرّمل از محمد ابراهیم بن احمد یزدی، تاریخ تألیف 611 ق و کتابت قرن 12 ق (در شبه قارّه).

•        عالم آرای عبّاسی، تاریخ کتابت 1046-1054ق.

•        مثنوی معنوی، مربوط به قرن نهم قمری.

•        گلشن راز، دارای سرلوح مذهب مرصّع با کتابت قرن 11ق.

•        ترجمۀ باب حادی عشر از موسوی شهرستانی (به خطّ مؤلّف).

•        مجموعۀ اشعار بیگی نژاد متخلّص به صحّاف (یزدی) در قرن 14ق.

  • زبده الاصول شیخ بهایی.

اشاره کرد.( تارنمای بساتین،23/10/1393 و24/10/1394).

     در اهمیّت مجموعۀ کتاب های خطی این مجموعه ، سمیرۀ کریمی بر چهار ویژگی دست نهاده است:

   «  1- نسخه‌ای تازه یاب در علم رمل با عنوان «الرمل» که در سال 611 هجری قمری تألیف شده است و مؤلّف آن محمّدابراهیم بن احمد یزدی است که آن را برای الناصر لدین الله خلیفۀ عباسی تألیف کرده است. این نسخه در هندوستان کتابت شده است، امّا از این اثر هیچ نسخۀ دیگری در ایران وجود ندارد. حتّی از این مؤلّف نیز در منابع یادی نشده است. شناسایی این نسخه علاوه بر اینکه نکاتی در تاریخ علم خصوصاً علم رمل را نشان می‌دهد، همچنین این اثر نشان می دهد که در آن دوره، یزد دارای شخصیّت های برجستۀ علمی همچون مؤلّف کتاب الرمل بوده و تاریخچۀ علمی یزد را وسعت می بخشد.

     2- مجموعۀ اشعار شاعری یزدی به نام حسین بیگی نژاد متخلّص به صحّاف که در قرن 14 هجری قمری سروده شده و در برگیرندۀ اوضاع و احوال مردمان یزد در آن دوره و حاوی اطّلاعات جامعه شناختی یزد در آن روزگار همچون تأسیس اوّلین چاپخانه در یزد، مشکلات بروز وبا و قحطی، تاریخ وفات مشاهیر یزد در آن دوره و مسائل دیگری می باشد. این اشعار در قالب سه کتاب: مجموعه اشعار، جنگل مولا و سبع الحدائق می‌باشد و برای شناسایی اوضاع اجتماعی مردم یزد از زبان یک فرد عادی می تواند بسیار سودمند باشد.

      3- مجموعۀ اسنادی که به صورت دستۀ فرد صحافی شده است و شامل 115 سند از تاریخ 1316 تا 1337 هجری قمری است که مربوط به تجارتخانۀ علی اکبر یزدی است و در این اسناد اطّلاعاتی همچون اقلام خرید و فروش شده و اقلامی که به کشورهایی همچون عراق و هند از یزد صادر می‌شده و نیز نام تاجران بزرگ یزد در آن دوره به همراه مهرهایشان را شامل می‌شود.