کتابشناسیِ موضوعی و توصیفی آثار دکتر اسلامی ندوشن (1)
نوشتارها و گفتارهای زنده و پويا
حسین مسرّت
فهرستنگار، نسخهدان، کتابشناس و یزدپژوه
دكتر محمّدعلی اسلامی ندوشن بهعنوان یکی از برجستهترين چهرههای ادبى، فرهنگى و اجتماعى معاصر، با چاپ آثار و گفتارهای زنده و پويا حقّ بزرگى بر گردن پژوهشگران تاريخ ادب و فرهنگ ايران دارد؛ و بیگمان در دیگر گفتارهای این مجموعه دربارۀ زندگی، آثار و نقش وی در شکوفایی، باروری و بالندگی جامعه، فرهنگ و ادب ایرانی و فارسی سخن خواهد آمد.
نگارنده از سال 1363 همزمان با گردآورى «كتابشناسى بزرگان و نامآوران يزد» كار كتابشناسى دكتر اسلامى را آغاز کرد و به هنگام چاپ كتاب تکدرخت، هر آنچه كتاب و گفتار دربارۀ دكتر اسلامى و از آنِ دكتر اسلامى بود تا سال 1378 گردآورى و چاپ کرد. از آن زمان تاكنون بهویژه پس از چاپ فصلنامۀ «هستى»، گفتارها و آثار فراوانی از ايشان چاپشده كه نگارنده همۀ آنها در سه بخش گردآوری و سامان کرده است. نخست: آثار (دربردارندۀ كتابها و گفتارها)، دوم: کتابنامه (دربردارندۀ همۀ نوشتهها و گفتارهایى كه در نقد و شناسایی آثار و شخصيّت دكتر اسلامى نوشتهشده است) و سوم: ديگر موارد (دربردارندۀ عكس، فيلم، سخنرانى و...). امّا ازآنجاکه درج تمامی گفتارهای او که به بیش از 800 مقاله میرسد و نیز درج بندهای دوم و سوم از توان و گنجایش این کتاب بیرون است، در اینجا تنها به یادکرد کتابشناسی توصیفی آثار (کتاب) دکتر اسلامی ندوشن (از 1328 تا 1400) بسنده میشود. بیشتر این کتابها در سالهای گوناگون از سوی ناشران گوناگون چاپشده و در اینجا تنها به آخرین چاپ پرداختهشده است؛ و چنانچه شیوۀ نویسنده بوده، بسیاری از چاپها همراه با ویرایش و افزایش گفتارها بوده است.
یادآور میشود مجموعههایی چون: کتاب جوانان برای آشنایی با فرهنگ و تمدّن و سرزمین ایران (نشر امیرکبیر) و ترجمۀ تاریخ بزرگ جهان (نوشتۀ کارل گریمبرگ) زیر نظر دکتر اسلامی ندوشن چاپشده است. نیز کتابهای فراوانی با مقدّمۀ او راهی بازار نشر گردیده است.
ادبیّات
آواها و ایماها: تهران: قطره، چاپ هشتم، 1396، وزیری، 248 ص، مصوّر.
(مجموعۀ سخنرانیها و گفتارها درزمینۀ ادبیّات معاصر که نویسنده آن را جلد دوم «جام جهانبین» میداند.)
از رودکی تا بهار: تهران: یزدان، چاپ سوم، 1392، وزیری، 2 ج، 344 + 358 ص.
(دربارۀ زندگی و نقد شعر 22 شاعر بزرگ ایرانی و سیری در تاریخ شعر و ادب پارسی)
ایران و جهان از نگاه شاهنامه: تهران: امیرکبیر، چاپ دوم، 1390، وزیری، 341 ص.
(شرح، نقد و تفسیر شاهنامه و دریچهای برای آشنایی با جهانبینی فردوسی)
تأمّل در حافظ؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، [چاپ سوم]، 1397، وزیری، 373 ص.
(بررسی، نقد و نگرشی نو به هفتادوهفت غزل حافظ دربارۀ تاریخ و فرهنگ ایران)
جام جهانبین؛ تهران: قطره، چاپ هشتم، 1397، وزیری، 408 ص.
(درزمینۀ نقد ادبی و ادبیّات تطبیقی)
چهار سخنگوی وجدان ایران (فردوسی، مولوی، حافظ و سعدی)، تهران: قطره (نشر قطره؛ ۳۰۵. هنر و ادبیات ایران؛ ۷۵.)، چاپ چهاردهم، 1397، وزیری، 254 ص.
(مجموعۀ سخنرانی در نقد و گزارش آثار چهار سخنور توانای ادب فارسی)
داستان داستانها، رستم و اسفندیار، تهران: آثار، چاپ یازدهم، 1398، رقعی، 280 ص.
(این کتاب در چاپ نخست، 1351، به نام «داستان رستم و اسفندیار» چاپشده بود؛ و نگرشی دارد بر این رزمنامه از شاهنامۀ فردوسی. کتاب از سوی مجتمع خدمات بهزیستی نابینایان رودکی در سال 1371 بر روی نوار پیاده شده است.)
دربارۀ رستم و سهراب، تهران: بنیاد شاهنامه، 1353، 46 ص.
(پسازآن در کتاب «زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه» آمد.)
زندگی و مرگِ پهلوانان در شاهنامه، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ دوازدهم، 1399، رقعی، 368 ص.
(بررسی زندگی فردوسی و چگونگی سرودن شاهنامه همراه با نقد و بررسی شخصیّت هفت تن از قهرمانان شاهنامه. ترجمۀ فرانسوی کتاب به سال 1972 در دستور کار یونسکو بود، نیز بهوسیلۀ مجـتمع خدمـات بهـزیستی نابینایان رودکـی در سال 1371 بر روی نوار پیاده شد.)
سرو سایه فکن ...؛ به خطّ غلامحسین امیرخانی؛ تذهیب: محمّدرضا هنرور، تهران: فرهنگسرای میردشتی، ویراست دوم،۱۳۹۶، رحلی، 172 ص، مصوّر، رنگی // تهران: یزدان، چاپ هشتم، 1390، وزیری، 158 ص.
(دربارۀ جهانبینی فردوسی و شاهنامه)
عمر خیّام: هارولد لمب، ترجمه: ماندا [م. ع. اسلامی]، تهران: امیرکبیر؛ فرانکلین، 1336، رقعی، 264 ص.
(شرححال عمرخیّام است با نام مستعار «ماندا»)
ماجرای پایانناپذیر حافظ؛ تهران: یزدان، چاپ چهارم، 1388، وزیری، 318 ص.
(مجموعه گفتارها در چندوچون شعر و پیام انسانی و اخلاقی حافظ شیرازی)
نامۀ نامور، گزیدۀ شاهنامۀ فردوسی؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، [چاپ ششم]، 1397، 822 ص.
(برگزیدهای از شاهنامه به نثر و نظم، همراه با شرح و توصیف)
هستنامۀ ایرانسرای فردوسی؛ تهران: ایرانسرای فردوسی، 1377، وزیری، 56 ص.
(دربارۀ انگیزه، اهداف و بیانیّۀ ایرانسرای فردوسی، همراه با گفتارهایی به نثر و نظم دربارۀ شاهنامه)
شعر
باغ سبز عشق (گزیدۀ مثنوی)؛ تهران: یزدان، چاپ دوم، 1384، وزیری، 952 ص.
(گزیده، شرح، نقد و تفسیر مثنوی معنوی مولوی، همراه با درنگ در زندگی و اندیشۀ او)
بهار در پاییز؛ سفینۀ 77 رباعی، تهران: انجمن خوشنویسان ایران، 1384، رحلی، 210 ص، مصوّر، رنگی، به خطّ غلامحسین امیرخانی // تهران: یزدا، چاپ دوم، 1388، خشتی؛ 168 ص، مصوّر، رنگی همراه با لوح فشرده. (با صدای خود شاعر)
(گزیدهای از زیباترین چهارگانههای دکتر اسلامی)
بیژن و منیژه، مقدّمه، تنظیم و توضیح: م.ع. اسلامی ندوشن، تهران: کلهر (داستانهای شاهنامه؛ 3)، به خط: رسول مرادی، 1390، رحلی، 136 ص، مصوّر، رنگی.
(مجموعۀ نفیس با تذهیب)
چشمه، تهران: بینا، 1335، رقعی، 73 ص.
(مجموعه شعرهای جوانی اسلامی ندوشن، همراه با اشعار کتاب «گناه»)
حسین مسرّت