کاریز یزد

حسین مسرّت

۵-۱ ديگر بناهاي خشتي

بعد از مادها، هخامنشيان و سپس اشكانيان، بناهاي چندي از خود به يادگار نهاده‌اند. شهر نساء در جنوب عشق‌آباد تركمنستان متعلّق به نيمة دوم قرن سوم پيش از ميلاد، از خاستگاه‌هاي اشكانيان بود كه اشك دوم بر پاية شهر پيشين بنيان نهاد. از ساسانيان نيز آتشكده‌ها، برج‌ها و كاخ‌ها به‌جای مانده است.

شهر تاريخي ارگ بم كرمان، كه يادگاري از دوران ساساني و شامل بناهاي گسترده و با­شكوهي چون: حكّام‌نشين با برج و باروهاي اصولي بنا و تشكيلات نظامي با دژهاي مقاوم و كنگره‌دار، بناهاي مسكوني عامّه‌نشين و نيز بناهاي ديگري چون: بازارها، بازارچه‌ها و مغازه‌هاي نانوايي، بقّالي، مسجد، حسينيه، زورخانه، يخدان و غيره بوده و در مساحتي حدود 200000 متر مربّع با مصالحي چون: خاك رس، خشت و مواد ديگري كه بسيار اصولي ساخته‌شده و تا اواسط دورة قاجاري كاملاً شهري مسكوني بوده است. (زمرشیدی، 1377)

چنان‌که ديده شد، پيدايش معماري در مناطق گوناگون جهان بر اساس نياز بشر و دسترسي به ارزان‌ترين مصالح بومي «بوم آورد» هر منطقه بوده است.

۶-۱ شواهدي از معماري خشتي جهان

پژوهشگران به نمونه‌هاي قديمي معماري خشتي در جهان برخورده‌اند، ازجمله پي‌ير روسو مي‌نويسد، در شهر كنوسوس كه در 1500 سال پيش از ميلاد مسيح پايتخت جزيرة كرت در فرانسه بوده است، «خانه‌هاي آنان غالباً از خشت خام بناشده بود.» (روسو، 1362: 53) حتّي دهكدة كموني بوميان آمريكا در آريزونا و نيومكزيكو در مكزيك مصالح آن از سنگ و خشت و چوب بوده است. (توسلی، 1360) ويل دورانت مي‌نويسد: «در بابل، خانه‌ها را بيشتر با خشت و گل مي‌ساختند.» (دورانت، 1343، ج 1: 381.) همچنين گفته مي‌شود: «اهرام مصر از گل و خشت ساخته‌شده (6) و در يمن جنوبي نيز از اين ماده در ساختن مناره‌هاي مساجد و خانه‌ها استفاده مي‌شود. در فرانسه، بخش‌هايي از كاخ مشهور ورسای از خشت ساخته‌شده است.» («استفاده از خشت در ساختمان» ، 1368: 22)

۷-۱ ابعاد خشت‌هاي كهن

رايج‌ترين شكل خشت، مربّع و مربّع مستطيل است، امّا در کاوش‌های تپّة سيلك (سيالك) كاشان نمونه‌هايي از خشت‌هاي مسدّسي نيز دیده‌شده است. ابعاد خشت‌ها در هر دوره متفاوت بوده، ازاین‌رو با بررسي نوع خشت به‌کاررفته در بناها مي‌توان به قدمت و ساخت ‌و سازهای بعدي آن پي برد.

خشت‌هاي باستاني ابعاد گوناگون داشته. «ازجمله آنچه در بناهاي ايلامي چون: هفت تپّه (نيمة اوّل هزارة دوم) و چغازنبيل (نيمة دوم هزارة دوم) به‌کاررفته رفته‌اند؛ و يا آنچه در بناهاي ماد و هخامنشي چون: تپّة نوشيجان و هگمتانه كاربرد داشته‌اند، خشت‌هايي بزرگ هستند. كه به‌طور عمده از 40×40 ×10 سانتيمتر بزرگ‌تر مي‌باشند.» (ورجاوند، 1378، ج 7: 145)

نمونه‌هايي از خشت‌هاي كهن يزد در مکان‌های زير وجود دارد: ايستگاه تحقيقات مناطق بياباني در يزد به ابعاد 27×4 سانتيمتر، گويا متعّلق به تپّه‌اي در زارچ/ ديوار قلعة پهلوان بادي تفت/ ساختمان كاخ بلاش/ دژ گبري نزديك مزرعة سروشين علی‌آباد تفت/ قلعة عبدالله شوّاز تفت/ نارين قلعة ميبد/ قلعة قديمي و چند هزارسالۀ زارچ كه بعدها خراب شد/ قسمت ساساني مسجد جامع يزد كه خشت آن به وزن 15 كيلو در انبار مسجد قرار دارد.

جدول۱: تاريخي بهره‌وري از خشت (طالبيان، و ابراهيمي، 1382: 188)