کاریز یزد

حسین مسرّت

مدرسۀ شش کلاسۀ کیخسروی از همان زمان در ردۀ بهترین کانون فرهنگی یزد بود که در آغاز بین 70 تا 120 نفر دانش‌آموز داشت (نسیمی، مدرسه: 3) و یک‌زمانی دارای بیش از ۲۰۰ دانش‌آموز بود***. (کیخسرو جی خان صاحب در سال 1271 ش شمار دانش آموزان آن را 149 نفر نوشته است. اشیدری، تاریخ پهلوی:412). از استادان و آموزگاران نامور نخستین دورۀ این مدرسه می‌توان به فرامرز ماستر خدابخش (خدابخش پور بهرام رئیس)(1240 -1297 ش) آموزگار فارسی، عربی، انگلیسی، پهلوی و اوستا (آموزش از 1268 تا 1297 ش.رک: تاریخ فرزانگان زرتشتی:611-616) که از دانشگاه‌های هند مدرک گرفته و برای راه‌اندازی مدرسه به سفارش بزرگان پارسی هند از بمبئی به یزد آمده بود. (نسیمی، مدرسۀ کیخسروی:3)، کیومرس وفادار خرمشاهی (حدود 1238- 1300 ش. رک: فرزانگان زرتشتی: 581-606)، بهرام شیرمرد، جوانمرد شیرمرد پور نوذر، دبیر فارسی، صرف و نحو و تاریخ (فوت 1308 ش. بنگرید: تاریخ فرزانگان: 453-454)، «بمان پور خدابخش مریم‌آبادی»(درگذشت 1290 ش. بنگرید: تاریخ فرزانگان: 385-386)، «میرزا مهربان پور بهرام رئیس پارسی»(1247-1321 ش. بنگرید: تاریخ فرزانگان: 655)(21 سال آموزش داد)، «اسفندیار خرّمشاهی»، «اسفندیار تیرانداز» و مهربان راستی (1258-1318 ش. بنگرید: تاریخ فرزانگان: 657) بازگفت. (شهمردان: تاریخ زرتشتیان پس از ساسانیان: 150/ تاریخ زرتشتیان، فرزانگان زرتشتی: 579 /کاظمینی، ج 1: 627 و 691) که به آموزش دانش و ادب سرگرم بودند. چنانکه بیشتر نام‌آوران و بازرگانان زرتشتی یزد در پایان دوران قاجار و آغاز دوران پهلوی از شاگردان این چند تن و این مدرسه بودند. (سالنامۀ فرهنگ یزد 1328 -1327/ امینی: 406) به‌گونه‌ای که: «اوایل تأسیس برای پیش برد محصّلین و تدریس و تعلیم و ادارۀ این مدرسه منتهای جدّیّت و کوشش به عمل‌آورده و در آن موقع باوجود تمام سختی‌ها و اشکالات معارفی از کار و زحمت هیچ فروگذار و کوتاهی نکرده‌اند.» (نسیمی، سالنامه کیخسروی: 12)

پس از درگذشت کیخسرو مهربان در سال 1285 ش، سرپرستی مدرسه با دو تن از فرزندانش به نام‌های نامدار کیخسروان و شاپور کیخسروی بود. (باستانی فر: 70)

مدرسه تا سال 1293 ش به گونۀ مکتب‌خانه و با شیوۀ گذشته سرپرستی می‌شد، ولی در آن زبان‌های انگلیسی و عربی نیز از سوی آموزگاران دانشمند آن آموزش داده می‌شده است. (سالنامۀ فرهنگ یزد، 1342: 113)

از دستۀ مدیران مدرسه می‌توان از پشوتن جی تاسکر (پوستن یا پُستن جی تسکر یا تسگر)، چهارمین نمایندۀ اکابر صاحب پارسیان هند نام برد که از سال 1293 تا 1301 ش مدیر مدرسۀ کیخسروی در یزد بود. (لهراسب می‌نویسد تا سال 1303 ش. پیشدادی، خاطرات، 2: 5) و او نیز از آموزش دیده‌های دانشگاه هند بود. وی در همان مدرسه زندگی می‌کرد و افزون بر آنکه مدیر بود و سرپرستی مدرسه‌های دهات زرتشتی را داشت، به آموزش هم می‌پرداخت. (پیشدادی، خاطرات، 2: 5)

هرمزدیار مهربان رستمی می‌گوید: آن هنگام، فرستادن نماینده از سوی انجمن اکابر بسیار اهمیّت داشت ازاین‌رو با همراهی کارکنان سرودی گروهی ساخته شد که با این دو بیت آغاز می‌شد:

ماستر تاسکر به جهان زنده‌باد آمدنش فرّخ و فرخنده باد

از طرف ذی شرف پرزوفند گشته بسی نامور و ارجمند

(نسیمی، مدرسه:3)

در زمان او به سال 1297 ش بود که یکدست کردن پوشش زرتشتیان با مسلمانان در این مدرسه انجام شد و به‌رغم غوغایی که در یزد برپا شد و دکان‌ها را بستند و به زرتشتیان هیچ کالایی حتّی نان و دارو نفروختند که از این کار دست‌بردارند، ولی با پافشاری ارباب کیخسرو شاهرخ (1254- 1319 ش)، نمایندۀ زرتشتیان ایران در مجلس شورای ملّی و پذیرش هیئت دولت این امر انجام شد و غائله به‌خوبی پایان یافت. (شاهرخ، خاطرات:65/ امینی: 411) از سال 1293 تا 1301 ش با دگرگونی هایی که داده شد سروسامان مدرسه به گونۀ بهتری درآمد.

چنانکه در منابع گوناگون آمده، مدیر مدرسه، دبستان یا دبیرستان کیخسروی افزون بر سرپرستی مدرسه از سوی انجمن هند، سرپرستی 13 باب آموزشگاه دیگر زرتشتیان وابسته به کیخسروی را در یزد و پیرامون یزد را بر دوش داشته که برای سرکشی، بازرسی و نیز برگزاری آزمون‌ها به آن آموزشگاه ها می‌رفته و یا نماینده‌ای می‌فرستاده است. (اشیدری، تاریخ پهلوی: 457/ نسیمی، سالنامۀ کیخسروی: 16-15)

از سال 1301 تا 1305 ش، سرپرستی آن با نمایندگی انجمن و سامان دهی آن را پشوتن جی دستور از آموزش دیدگان دانشگاه‌های بمبئی، پنجمین نماینده انجمن پارسیان هند بر دوش داشته است. وی در این زمان، همبستگی بین مدرسه‌های دینیاری، خسروی و کیخسروی پدید آورد. (اشیدری، تاریخ پهلوی:457-458) و ازآن‌پس دگرگونی‌هایی در آن داده شد تا اینکه به گونۀ دبستان‌های نوین و فراگیر درآمد و نام دبستان کیخسروی گرفت. (نسیمی، سالنامۀ فرهنگ: 14)

از سال 1305 ش و پس از پایدار شدن دولت پهلوی یکم که در فرهنگ ایران دگرگونی و جنبشی همگانی به دست آمد، «و چون از آن تاریخ، این مؤسّسۀ دیگر با تغییر اسلوب معارف آن دوره نمی‌توانست به وضع قدیمی اداره شود، انجمن اکابر صاحبان بمبئی آقای فرامرز (فلامرز) جی سهراب جی ماستر [ششمین نماینده انجمن پارسیان هند] را که یکی از جوانان زرتشتی آموزش دیدۀ هندوستان و مدّتی در بوشهر سابقۀ خدمت و آشنایی به اسلوب معارف ایران داشت، به مدیریّت انتخاب و به یزد روانه نمود.»(نسیمی، سالنامۀ کیخسروی: 14-15) و از فروردین 1305 ش کار خود را آغاز کرد. در سال ۱۳۰۸ ش به کوشش وی کاربری این دبستان به دبیرستان دگرگون یافت (اشیدری، ص 458/ نسیمی، دبیرستان:6) و دورۀ نخست دبیرستان به این بنگاه آموزش افزوده گشت و با سرپرستی و مدیریّت او اداره می‌شد و به سخنی دیگر نخستین دبیرستان یزد بنیان شد.

چنانکه شهر یزد به‌رغم آن پرمایگی تاریخی و فرهنگی که در درازنای تاریخ از خود به یادگار گذاشته و آبادانی ده‌ها مدرسۀ علمیّۀ کهن و نیز بنیان آموزشگاه های نوینی چون: مدرسۀ تشکّر و نصیریّه و .... در دورۀ تازه پس از مشروطه و به ‌رغم وجود آموزشگاه‌های کهنی مانند: مدرسۀ کیخسروی (بنیان 1268 ش)؛ دبستان خدادادی (بنیان 1268 ش)؛ و چندین مدرسۀ دولتی مانند مدرسۀ شمارۀ یک و دو، تا سال 1308 ش دبیرستان نداشت.

ارزشمندی بنیان این دبیرستان در این بود که تا پیش از سال 1308 ش دانش آموزان پس از گرفتن گواهی‌نامۀ شش‌سالۀ ابتدایی به‌ناچار یا آموختن را رها ‌کرده و وارد بازار کار می‌شدند و یا چنانچه دوست داشتند و بسته به درآمد مالی خوب خانواده برای دنبال کردن آموزش راهی تهران و یا بمبئی (بیشتر زرتشتیان) می‌شدند.

در همین زمان «مؤسّسۀ کیخسروی در سال آموزشی 1308-1307 دارای کلاس‌های پنج و شش ابتدائی و دو کلاس متوسّطه بود (کلاس‌های یکم و دوم و سوم و چهارم ابتدائی این مؤسسه به دارالایتام پشوتن جی مارکار واگذار شد.)

در سال آموزشی 1309 – 1308 کلاس سوم متوسّطه نیز به کلاس‌های فوق، اضافه و کلاس پنجم ابتدائی آن منحل شد.» (نسیمی، سالنامۀ کیخسروی: 18)

از سال 1310 ش دورۀ دوم به آن افزوده شد و با کوشش و تلاش خوب فرامرز ماستر دبیرستان را بازسازی و آن را آبرومند و آراسته کرد. (نسیمی، سالنامۀ کیخسروی: 15) و برنامۀ «دبیرستان، قسمت علمی، مصوّب مهرماه 1310 است»(نسیمی، سالنامۀ کیخسروی: 27)

در اردیبهشت 1312 ش امتیاز دارا بودن کلاس‌های دورۀ دوم برای دبیرستان از سوی وزارت معارف داده شد. (همان: 21) و اندک‌اندک در شش سال، کلاس‌های دبستان برچیده و کلاس‌های متوسّطه بدان افزوده شد تا اینکه در سال 1311-1312 ش دارای شش کلاس کامل متوسّطه شد و از آن زمان تاکنون نیز درجایگاه دبیرستان در کار تلاش آموزشی است. «و تا به امروز موفق شده است که عدّۀ زیادی از نوباوگان این آب‌وخاک را با یک تربیت صحیح، سعادتمند و خدمتگزار به ملّت و وطن بار آورد.» (همان: 22)

چنانکه دربارۀ فرامرز ماستر آمده است: «به‌علاوه بر ادارۀ دبیرستان، ترتیبات سیزده باب دبستان‌های تابعۀ این دبیرستان را که در تحت ادارۀ ایشان بوده و هست و غالباً به شکل مکتب‌خانه و بدون نام و نشان و نظم اداره می‌شد، تغییر و آن‌ها را به‌صورت دبستان‌های مرتّب جدید درآورد.» (نسیمی، سالنامۀ کیخسروی: 16-15) نسیمی سپس به کارهای برجستۀ وی دربارۀ این دبستان‌ها و نام آن‌ها می‌پردازد که از جستار ما بیرون است. (همان، ص 16-17/ شهمردان، تاریخ زرتشتیان پس از ساسانیان: 152)

باز با پیگیری فرامرز ماستر، سنگ بنای دبیرستان نوبنیاد کیخسروی به دست بانوی دهشمند، همابایی مهتا، دختر پتیت با همراه شوهرش جهانگیر مهتا، پشوتن مارکار و کلنل مهربان ایرانی و دیگر پارسیان بر سردر دبیرستان گذاشته شد. (پیشدادی، خاطرات، ج 2: 6)