حسین مسرّت

* تاریخچۀ اله‌ آباد رستاق شهرستان یزد: اردشیر خدارحم مرزبان اله ‌آبادی «خاضع»، بمبئی: بی‌نا، 1333، جیبی، 80 ص// به کوشش: حسین مسرّت، تهران: هیرمبا، 1403، رقعی؟ ص (زیر چاپ).

نویسنده، پیشینۀ زادوبوم خود را در سیزده بخش با چینش زیر سامان داده است. 1 و 2- افسانه‌ای درباره نابودی اله ‌آباد کهن 3- چگونگی روان شدن آب قنات اله ‌آباد کنونی 4- یادکرد خسرو مهربان 5- ویرانی قنات ده 6- خرید پوکة قنات نصرت‌آباد 7-9 بناهای ده، مانند: پرستشگاه، دبستان، دخمه و آب‌انبار عصرآباد 10- موقعیّت جغرافیایی 11،12، 13- رادمردان ده.

نویسنده آگاهی از برخی بناهای تاریخی روستا می‌دهد که در کتاب پرستشگاه زرتشتیان و یادگارهای یزد نامی از آن نیست. در کوشش تازه، بخش های چند مانند زندگی نامه، کارنامه و کتابشناسی آثار خاضع و گزارشی از اله آباد افزوده شده است.

* تاریخچۀ سی سالة بانک ملّی ایران 1327- 1307، تهران بانک ملّی ایران، 1338، رحلی، 42 + 320 ص.

دربارة نشان بازرگانان برجستۀ زرتشتی و بنگاه‌های آنان مانند: تجارتخانۀ جهانیان (ص 51- 50) تجارتخانۀ جمشیدیان (52- 51) در بنیان‌گذاری بانکداری در ایران.

*تاریخ روابط پارسیان هند و زرتشتیان ایران: فرهاد صبوری فر، تهران: فروهر، 1395، 279 ص.

همواره یکی از گروه‌های بزرگ پارسیان هندوستان که کارهای بزرگی هم برای آبادانی و پیشرفت این کشور داشته‌اند. زرتشتیان یزد بوده است و این روابط کماکان برپاست. آن گروه یادگارهای نیکی را در یزد هم برجای نهاده‌اند.

*تاریخ زرتشتیان ایران: هاشم رضی، تهران: بهجت، 1394، وزیری، 913 ص، نمونه.

کتاب نگرشی دارد به مانکجی هاتریا و چگونگی اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی زرتشتیان ایران و یزد در دورۀ قاجاریه.

* تاریخ زرتشتیان پس از ساسانیان: رشید شهمردان، [تهران]: بی‌نا [چاپخانۀ راستی]، 1360، رحلی، 502 ص، مصوّر.

فراگیر‌ترین تاریخ و سرگذشت زرتشتیان ایران همراه با گزارش کارهای نیک و شایستۀ فرهنگی، اجتماعی و سیاسی است.این کتاب نیز از یادگارهای جاودانی شهمردان بوده که سال‌هاست تنها سرچشمۀ آشنایی همگان با فراز و نشیب زندگی زردشتی‌هاست. نویسنده پس از بررسی صدها کتاب تاریخی، اجتماعی و بهره‌وری از سندهای ارزشمند تاریخی به گردآوری و انجام این کتاب دست یازیده و شاید نیمی از کتاب وابسته به تاریخ زرتشتیان یزد است. در بخش‌های گوناگون کتاب، شهمردان گزارشی از بناهای تاریخی، بزرگان، بنگاه‌های نیکوکاری، فرهنگی و اجتماعی زرتشتیان استان یزد را برشمرده است. ژرف‌اندیشی نویسنده در چندوچون رویدادهای تاریخی و گردآوری رخدادهای این گروه کهن، شایستة سپاسگزاری است. سال‌هاست نیاز به باز چاپ دارد.

* تاریخ زرتشتیان، فرزانگان زرتشتی: رشید شهمردان، تهران: فروهر، 1363، وزیری، 78 ص، جدول، مصوّر.

از کارهای به‌یادماندنی روانشاد شهمردان در زمینة زندگی‌نامه‌هاست وی از درون هر کتاب خطّی و چاپی، آگاهی‌های خوبی را گردآورده و کتاب را به گونة منبعی دست یکم درآورده است. نویسنده در بخش نخست به گزارش چگونگی زرتشتیان و آمار آن‌ها در ایران پرداخته و سپس در بخش‌های دیگر به گزارش زندگی و تلاش‌های شمار بسیاری از بزرگان بهدینان مانند یزدی‌ها پرداخته است. این کتاب در سال 1340 به نام فرزانگان زرتشتی چاپ‌شده بود.

*تاریخ زرتشتیان کرمان در این چند سده: جمشید سروش سروشیان، با مقدّمۀ محمّدابراهیم باستانی پاریزی، کرمان: نویسنده، 1371، وزیری، ج 1، 216 ص، مصوّر.

زنده‌یاد سروشیان به شَوند آگاهی خوبی که از پیشینۀ زرتشتیان ایران و پیوندهای تباری زرتشتیان یزد و کرمان داشت، به سندها و رویدادهای یزد و نیز بزرگان زرتشتی یزد می پردازد.

* تاریخ یزد یا آتشکدة یزدان: عبدالحسین آیتی تفتی، یزد: [گلبهار]، 1317، وزیری، 434 ص، مصوّر.

واپسین تاریخ فراگیر یزد است که به سال 1317 نوشته‌شده و نویسنده آن جابه‌جا دربارة زرتشتیان یزد سخن می‌گوید. مانند: کتابی زرتشتی دربارة یزد (ص 23) دربارة یزدگردی‌ها و بناهای آن در یزد، کاخ بلاسگرد، وردان روز، قلعۀ اسدان (ص 39- 38)، ابنیة اتباع کیان و ساسان در توابع یزد (ص 39) و بنگاه‌های فرهنگی زرتشتیان یزد (418- 412) و... می پردازد.

*تجلّی باورها در خانه‌های زرتشتیان یزد: طاهرۀ شیشه‌بری، سید احمد سیدعلی زاده، یزد: سیدعلی زاده، 1392، رقعی، 88 ص، مصوّر.

با نگرشی بر معماری، یادگارهای تاریخی و آیین‌ها و روش اجتماعی زرتشتیان یزد.

* تحقیق و تفحّصی دربارۀ روستای قاسم‌آباد یزد ازنظر تاریخی، جغرافیایی و انسانی از بدو بنیاد تاکنون: سهراب اختری، تهران: نویسنده، 1390، رقعی، 152 ص، مصور.

این روستا که از سوی ابوالقاسم رشتی، بازرگان سرشناس دورۀ قاجار بنیان‌گذاری شده است، اکنون به شهر یزد چسبیده و یکی از برزن‌های یزد است.

*تحقیقی پیرامون اماکن زیارتی و سکونت‌گاه‌های زرتشتیان یزد، ابوالقاسم زارع بزک‎آبادی، پژوهش موجود در سازمان مدیریّت و برنامه‌ریزی استان یزد، 1380، رحلی، 102 ص.

نویسنده در بخش‌های گوناگون این پژوهش، بافت زیستگاه زرتشتی‌نشین، نیمه‌شهری و شهری. بافت برزن‌ها و خانه‌های زرتشتی‌نشین و نیز گزارش زیارتگاه، پیرانگاه، دخمه، پذیرشگاه، آتشکده، آتشگاه و دیگر بناهای دینی و ورجاوند زرتشتیان یزد را بدون یادکرد مأخذ، گردآوری و رونویسی نموده است. همچون بخش دخمه‌های زرتشتیان یزد (ص 82- 73) که آن را همه از کتاب یزد، یادگار تاریخ، نوشتۀ حسین مسرّت بازگفته و نامی از سرچشمۀ خود نبرده است. هرچند در پایان، کتاب‌نامة خود را آورده، ولی در نوشتار کتاب، نشانی نداده است.

*تحقیقی پیرامون جهان‌بینی و آداب‌ورسوم زرتشتیان یزد: ابوالقاسم زارع بزک‌آبادی. پژوهش موجود در سازمان مدیریّت و برنامه‌ریزی استان یزد، 1380، رحلی، 108 ص.

در این پژوهش سازمانی که در شمارگان کم فراهم شده، برجسته‌ترین آیین‌ها و جشن‌های زرتشتیان ایران را بررسی کرده است. البته این پژوهش به‌هیچ‌وجه میدانی نیست و تنها رونویسی منابع است.

* تذکرۀ سخنوران یزد: اردشیر خاضع، حیدرآباد دکن: کتاب‌فروشی خاضع، 1341، وزیری، ج 1 و 2، 510 + 356 ص، مصوّر.

زنده‌یاد خاضع افزون بر راه‌اندازی کتاب‌فروشی خاضع که سال‌ها تنها جایگاه خرید کتاب‌های فارسی در هندوستان بود، دست به چاپ کتاب‌هایی مانند: سام‌نامه (خواجوی کرمانی) پندنامه ملاّ فیروز، تذکرة نتایج الافکار، رباعیّات سرمد کاشانی، مینو خرد، کلیّات دو دفتری نسیم شمال و... بوده و خود نیز با پیگیری و تلاش، کامیاب به چاپ تذکره‌ای فراگیر از زندگی‌نامه و نگارۀ سخنوران یزد در آن‌سوی ایران شد. با نگرش به‌دشواری های دست‌یابی به کتاب‌ها در آن روزگار و نبود امکانات امروزی، می‌توان پی به بزرگی و سترگی کار خاضع برد؛ که چگونه زندگی‌نامۀ نزدیک به 432 نفر از سخنوران یزد را گردآوری و چاپ نموده است؛ که در این میان زندگی و سرودۀ شمار فراوانی از سخنوران زرتشتی یزد نیز دیده می‌شود.

نیز بنگرید به همین کتاب، بخش بزرگان و بخش شناسایی کتاب.

* ترجمۀ دو فقره نطق پشوتن مارکار در یزد، بمبئی: بی‌نا [هوشنگ‌تی انکلسار]، بی‌تا، 18 ص.

نام گویاست.

*تعاملات اقلیّت‌های دینی یزد در دورۀ قاجار: حمیدرضا شمس اسفندآبادی، یزد: اندیشمندان یزد، 1396، وزیری، 420 ص، مصوّر.

کتاب که پیش‌تر پایان‌نامۀ نویسنده بوده در شش بهره سامان‌یافته که بخش چهارم آن ویژۀ زرتشتیان یزد با نگرشی بر درون مایۀ سفرنامه و کتاب‌های نوشته شده است.

*تفاوت خانه‌های کویری با خانه‌های زرتشتیان یزد: سید احمد سیدعلی زاده یزد: سیدعلی زاده، 1394، رقعی، 96 ص، مصوّر.

شالوده و نقشۀ معماری خانگی زرتشتیان و پاتوق‌های آنان.

*توصیف ساختمان فعل در گویش بهدینان مرکز شهر یزد، میترا پولادی ‌درویش، پایان‌نامة کارشناسی ارشد زبانشناسی دانشگاه آزاد اسلامی تهران، واحد مرکزی، استاد راهنما: دکتر ویدا شقاقی، 8-1379، رحلی، 205 ص.

این پایان‌نامه در پنج بهره همچون: مقدّمۀ پژوهش، توصیف واجی و ویژگی‌های گویش بهدینان، ملاحظات نظری، توصیف ساختمان فعل در گویش بهدینان، دستاورد و پیشنهادهای تحقیق، همراه با واژگان زبانشناسی، سامان‌یافته است.

*تئاتر زرتشتیان ایران (1300-1357): نسرین خنجری، تهران: افراز، 1395، 408 ص، مصوّر، نگاره، نمونه.

گذری بر تاریخ نمایش و اجرای آن در نزد زرتشتیان ایران. وی فرزند خداداد خنجری است.

* جامع مفیدی: محمّدمفید مستوفی بافقی، تهران: اسدی، 1340، ج 3، وزیری، 642 ص.

از منابع کمیابی است که آگاهی‌های خوبی دربارۀ زرتشتیان یزد پیش از صفوی و در دورۀ صفوی به‌ویژه کلانتران آن دارد.