پیشدرآمد کتاب آبادی کاج ها
حسین مسرّت
«رستاق» که عربیشدۀ واژۀ پارسی «روستاک» است، نام بلوکی سرسبز و حاصلخیز در غرب شهرستان یزد و میان دو کهنشهر میبد و یزد بوده است و سدههاست در دل کویر خشک و سوزان یزد جای دارد و همواره از این آبادی، فرآوردههای کشاورزی، صیفی و درختی به میبد و یزد و اردکان سرازیر میشده است.
روستاک پیشینهای کهن و به گفتۀ برخی دوهزارساله دارد. چنانکه از نام روستای اسفنجرد که اسفندیاربنگرشاسب ساخته و باید «اسفندگرد» باشد برمیآید، بیگمان نام شهری بوده؛ چه «گِرد» به معنی شهر است که مُعرّب گشته و «جِرد» شده است. این آبادی بعدها بهواسطۀ ساخت بناهایی چون مسجد جامع، بازار، قنات و باغ از سوی عزّالدین لنگر، فرمانروای یزد، در سال 600ق «عزّآباد» نامیده شد و «بُندرآباد» که گویند بُندارنامی ساخته و نیز «فیروزآباد» که برساختۀ شاه فیروز، پسر یزدگرد ساسانی است و هر سه برای دوران پیش از اسلام است.
نخستین بار نام رستاق در کتاب موقوفات رَبع رشیدی (تألیف 709 ق) و پسازآن در کهنترین کتاب برجایماندۀ یزد، یعنی جامعالخیرات، اثر سیّد رکنالدّین حسینی یزدی (تألیف 732 و 733 ق) دیده میشود و پسازآن، نشانش بهترتیب در دیگر کتابهای تاریخی یزد مانند تاریخ یزد (جعفر جعفری)، تاریخ جدید یزد (احمد کاتب)، جامع مفیدی (محمّد مفید مستوفی بافقی) و جامع جعفری (محمّد جعفر طرب نائینی) و دیگر کتابهای موقوفات یزد هویداست. کهنترین بنای نشاندار رستاق، گنبد تاج یا آرامگاه سیّد تاجالدّینمحمّد از بزرگان و عارفان سدۀ هفتم یا هشتم قمری بوده که نزدیک روستای ابراهیمآباد واقع است و دیگری خانقاه شیخ تقیالدّین دادامحمّد (متوفّا: 700ق) معروف به «مجموعۀ سلطان محمودشاه» بُندرآباد است.
رستاق کهن دربردارندۀ 22 آبادی بوده که اشکذر مرکز آن بوده است و حتّی آبادیهای کهن و تاریخی چون ابرندآباد، اشکذر، الهآباد، جهانآباد (برای میبد کنونی)، حجّتآباد علیا (برای میبد)، چهارده، خیاره، زارچ، فیروزآباد، گردفرامرز، محمودآباد (برای میبد)، مدویر (مزویر) آباد جزو آن بوده است؛ چنانکه در وقفنامۀ ربع رشیدی، اشکذر را ناحیهای از رستاق دانسته است.
دهستان رستاق، دربردارندۀ آبادیهایی چون ابراهیمآباد، بُندرآباد، بهرامآباد، ترکانآباد، جعفرآباد، جلالآباد، جمالآباد، چرخاب، حاجیآباد، حسنآباد، حسینآباد، شاهآباد، شرفآباد، شمسی، صدرآباد، عزّآباد، عصرآباد، علیآباد، کریمآباد، مَجومرد، محمّدآباد، مزرعۀ خان، ملکآباد، مهدیآباد، میمونه (اسلامآباد)، همّتآباد و...بوده است، ولی اکنون دهستان رستاق، دارای هفده روستا و مرکز آن صدرآباد و از توابع شهرستان اشکذر است.
یکی از آبادیهای کهن دهستان رستاق، ابراهیمآباد است که موضوع پژوهش خانم فاطمه حقیر بوده و هر آنچه را بایست دربارۀ یک روستا دانست، او پی گرفته و پژوهی بسامان را به انجام رسانده است.
خوبی نگارش کتابهای بومی هر دیار از سوی نویسندگان همان دیار، این است که آشنا به منطقه هستند و به دلیل دلبستگی که بدان سرزمین دارند، میکوشند پژوهشی جامع را انجام دهد. انبوه شدن این پژوهشها بهترین یاریگر نویسندگان تاریخ اجتماعی و فرهنگی استانها است که بتوانند تاریخ جامع آن استان را بنویسند؛ چراکه هرکدام از این پژوهشها بهسان دانههای تسبیح هستند.
نویسنده در بخشهای پانزدهگانۀ کتاب به مباحث بسیاری پرداخته و تقریباً نکتهای را فرو نگذارده است؛ هرچند بر پژوهشهای اینچنینی نمیتوان اندازهای و پایانی متصوّر شد و چهبسا بسیار نکتهها با گذشت زمان و از سوی اهالی این روستا که سالیان پیش راهی یزد و حتّی شهرهای ایران شدهاند، رخ بنماید و در آینده پس از چاپ کتاب و اطّلاع برخی تکمیل شود.
امید است نویسنده این پژوهش را رها نکند و با الگوگیری از کتابهای همانندی که دربارۀ دیگر روستاهای استان یزد و حتّی ایران، گردآوری و ساماندهی شده است، در ویرایشهای پسازاین، کتاب را پربارتر از این بگرداند.
کتابنامه
ـ افشار، ایرج: یادگارهای یزد، یزد: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و خانۀ کتاب یزد، چاپ دوم، 1374، ج 1.
ـ جامعالخیرات
ـ لغتنامۀ دهخدا، ج 8: 12027.
ـ میردهقان اشکذری، سید فضلالله: جغرافیای تاریخی شهر اشکذر و دهستان رستاق، تهران: هم پا و یزد: سازمان میراث فرهنگی استان یزد، 1393.
*آبادی کاج ها (ابراهیم آباد): فاطمه حقیر ، ص 19-21
حسین مسرّت