حسین مسرّت

موارد استفاد از خشت در بنا

‌خشت، ابزاري است كه درتمامي قسمت‌هاي بنا به جز كف (البتّه در برخي جاها كاربرد دارد) استفاده مي‌شود و چون بحث بيشتر دربارة آن نياز به تشريح و توضيح فنّي دارد، تنها گزيده‌وار به ذكر موارد استفادة آن بسنده مي‌شود.

1ـ ستون اصلي (ديوار)

‌هر ديوار، بسته به كاركرد خود از چند رديف خشت تشكيل مي‌شود كه آنها را ديوارهاي دو، سه، چهار و گاهي پنج خشتي مي‌نامند و يا اصطلاحاً بدان «دو خشته، سه خشته مي‌گويند. ديوارهايي كه نقش اصلي در استخوان‌بندي ساختمان ندارند، به «ديوار تيغه‌اي» يا «ديوار يك خشته» معروفند و ديواري كه باربَر نيست و جهت صرفه‌جويي مصالح به صورت صندوقچه در سربام‌ها اجرا مي‌شود، «ديوار صندوقچه‌اي» مي‌گويند.(54)

2ـ سقف

براي اجراي سقف هاي ضربي و فيلپوش.

3ـ قوس

‌براي اجراي تويزه، نعل درگاه، طاق نما، گنبدهاي تك پوشي و دو پوشي.

4ـ راه پلّه

5ـ طاقچه

‌محلّ نگهداري وسايل است كه در هنگام چيدن ستون، فضاي خالي براي اين كار در نظر گرفته مي‌شود.

6ـ كونو

وظيفه‌ي آن پُر نمودن فضاي خالي بين سقف‌هاي ضربي است كه هم مانع نفوذ گرما و سرما به درون اتاق مي‌شود و نيز پشت بام را تسطيح و كار عبور باران را آسان مي‌كند. كونو همچنين نفوذ رطوبت به سقف و مانع سنگيني سقف بر اثر خاكريزي زياد مي‌گردد. كونو به سه روش ساخته مي شود: تيغه‌اي، نيم‌خشته و يك‌خشته.(55)

7ـ اِسپر

‌مقابل سقف‌هاي ضربي قرار مي‌گيرد و ضخامت آن بستگي به دهانة سقف دارد‌.(56)

8ـ بادگير

‌بادگير از زيباترين و حياتي ترين عناصر معماري كويري است كه باد گرم و سوزان كوير را از پرّه‌هاي خود به درون مي كشد و وقتي به پايين مي‌رسد و بر حوض زير بادگير مي‌خورد، به نسيمي خنك تبديل مي‌شود.(57)

9ـ پالونه

‌بر روي سقف‌هاي ضربي و بعضي از سازه‌هاي خشتي انجام مي‌گيرد. نقش دو پوشي دارد و سقف را تحكيم مي‌نمايد و قسمتي از بار را به ديوار حمّال منتقل مي‌نمايد.(58)

10ـ ديوار چينه‌اي

معمولاً ديوار چينه‌اي را با گل شلاّق داده مي‌چينند، امّا برخي براي حفظ ضخامت چينه، در بين هر چينه يك رج خشت به كار مي‌برند كه به آن «ديوار سر و پا» مي‌گويند.(59)

11ـ شبكه چيني

شبكه، كار نرده را براي حفاظت ساكنان خانه انجام مي دهد. «با اينكه شبكه‌ها با خشت چيده مي شود، ولي در بعضي از مكان‌ها پس از ساليان دراز هنوز پا بر جاست. دليل آن اين است كه آب باران پس از برخورد با شبكه‌ها از آن عبور كرده و ضمناً با هوا نيز در تماس بوده و جريان هوا در بين آن‌ها عبور كرده و سريع‌تر خشك مي شود و ديرتر خراب مي‌شود.»(60)

12ـ آب انبار

در ساخت پوشش بيروني آن از خشت خام استفاده مي‌شود.

ملات

‌از موارد بسيار مهم درامر كاربرد خشت در سازه ها گزينش ملات همگن با آن است. بدين منظور براي ملات خشت سقف از خاك سرزمين (خاك رس) كه گل آن خوب خيس شده و شلّاق خورده باشد، استفاده مي كنند گاه براي چسبندگي بيشتر به آن نرمه كاه و گاه كمي آهك مي‌افزايند. نوع ديگر ملات كه تركيب خاك و ماسه است، بدان «ملات خاكي» مي‌گويند. مراد از ملات در اين بخش، مخلوطي است كه در امر ديوار چيني و سقف چيني استفاده مي‌شود نه ملاتي كه براي كف سازي، پوشش، اندود، پي‌سازي، چرز و ديگر موارد به كار مي‌رود. در اين باره به بحث اندود رجوع شود.

‌يكي از موارد كاربرد اثر انگشت يا شيار روي خشت، هنگام اجراي سقف است كه اين شيارها به درگيري بيشتر خشت و ملات كمك مي‌كند.

پانويس:

1ـ عالم‌زاده هادي «آجر»، دايرة المعارف بزرگ اسلامي، زير نظر كاظم موسوي بجنوردي، تهران: دايرة المعارف بزرگ اسلامي، چاپ دوم، ج 1: 117، به نقل از؛ اهري، مهرداد: «آجر»، تهران: مجلّه، هنر و معماري، 1352: 86.

2ـ همان جا به نقل از همان: 88.

3ـ زمرشيدي،حسين:معماري ايران، مصالح شناسي سنّتي، تهران: زمرّد،1377:5.

4ـ لانت، ام جي: خشت‌هاي تثبيت شده براي ساختمان، ترجمه: فروز روشن بين، تهران: مركز تحقيقات ساختمان و مسكن، چاپ سوم، 1365: 2.

5ـ متّقي محمّدكريم: «شناخت ملات‌هاي سنّتي و كاربرد آن در حفاظت و مرمّت معماري خشتي» پيش چاپ مقالات، همان: 263.

6ـ همان جا.

7ـ گفتگو با روانشاد استادعلي اكبر باغبانزاده، كارشناس معماري قديمي ميراث فرهنگي يزد (1365).

8ـ عبّاسي سرچشمه، احمد: توليدخشت و گل در كوير، پژوهش موجود در مركز اسناد دانشكدة معماري دانشگاه يزد، بهار 1372: 7.

9ـ عالم زاده، هادي، همان جا.

10ـ همان جا به نقل از اهري، ص 89 .

11ـ عبّاسي سرچشمه، همان 7.

12ـ عبّاسي سرچشمه، همان: 9.

13ـ معمارزاده، محمّد: «بوم، خشت، معماري» پيش چاپ مقالات نهمين كنفرانس، همان: 275.

14ـ گفتگو با استاد علي اكبر باغبانزاده.

15ـ مقنّي‌زاده، محمّد: خشت خام. پژوهش موجود در مراكز اسناد دانشكدة معماري دانشگاه يزد:4.

16ـ عبّاسي سرچشمه، همان : 9.

17ـ زمرشيدي، حسين، همان:7.

18ـ ولفكيل و ديگران: استفاده از خاك در خانه‌سازي، ترجمه حسن تابش، تهران: نشر دانشگاهي، 1366: 93.

19ـ مقنّي زاده، همان: 8. 20ـ همان جا.

21ـ همان، 9/ عبّاسي سرچشمه، همان: 6.

22ـ مقنّي زاده، همان جا.

23ـ عبّاسي سرچشمه، همان جا. 24ـ ولفكيل، همان: 92.

25ـ عبّاسي، همان: 10. 26ـ عبّاسي سرچشمه، همان جا.

27ـ مقنّي زاده، همان: 5. 28ـ عبّاسي، همان: 16.

29ـ ورجاوند، پرويز: «خشت» دايرة المعارف تشيّع زير نظر: احمد صدرحاج سيّد جوادي و ديگران، تهران: نشر سعيد محبّي، چاپ دوم، 1378: 145.

30ـ مقنّي زاده، همان: 6. 31ـ عبّاسي سرچشمه، همان 13.

32ـ حامي، احمد: مصالح ساختمان، تهران: پلي تكنيك، چاپ دوم، 1358.

33ـ عالم زاده، همان جا. 34ـ عبّاسي، همان: 14.

35ـ مقنّي زاده، همان: 7 . 36ـ حامي، احمد: همان: 26.

37ـ زمرشيدي، همان: 10. 38ـ حامي، همان جا.

39ـ عبّاسي، همان: 17. 40ـ مقنّي زاده، همان: 10.

41ـ گفتگو با استادعلي اكبر باغبانزاده، همان جا.

42ـ همان جا. 43ـ مقنّي زاده، همان : 11.

44ـ همان جا. 45ـ باغبانزاده، علي اكبر، همان جا.

46ـ فرشاد، مهدي: تاريخ مهندسي در ايران، تهران: بلخ، چاپ دوم 1362: 30.

47ـ ورجاوند، پرويز، همان جا. 48ـ همان جا.

49ـ ولفكيل، همان: 93-92. 50ـ برگرفته از عبّاسي، همان: 17.

51 و 52ـ برگرفته از عبّاسي، همان: 18.

53ـ در اين باره بنگريد به: «فناوري گل (خشـت و چينه) در طاق»: فرهاد فخّار

تهراني و مليحه كوششگران، پيش چاپ مقالات، همان، ص 93ـ84.

54ـ مقنّي زاده، همان: 11، عبّاسي، همان، 20.

55ـ عبّاسي، همان: 27. 56ـ همان: 29.

57ـ دربارة كاركرد بادگير. ر. ك: «بادگيرهاي يزد و اسلوب ساختن آنها»: علي اصغر شريعت‌زاده، يزدنامه: ايرج افشار، تهران : فرهنگ ايران زمين، 1371: 356ـ343.

58ـ عبّاسي، همان: 37. 59ـ همان: 33.

60ـ مقنّي زاده، همان: 12.

*برگرفته از کتاب از خاک تا خشت، ص 51تا69.