کتب خطّی طبّی تصنیف ابن سینا و شروح نوشته شده بر آن در کتابخانۀ وزیری یزد
کتب خطّی طبّی تصنیف ابن سینا و شروح نوشته شده بر آن در کتابخانۀ وزیری یزد
نگارش:
منوچهر آراسته
حسین مسرّت
ابن سینا که در اروپا به اویسنا Avicenna مشهور است در سال 370ه/ 982م متولّد شد و در 428ق/1037م رخت از این جهان بربست.وی فیلسوف، طبیب، ریاضیدان، و از برجستهترین چهرههای تاریخ پزشکی در همه دوران هاست. در میان دانشمندان بزرگ ایران و تمدّن اسلامی، ابنسینا جایگاه ویژه و ممتازی دارد و این امتیاز برخاسته از ابعاد گوناگون شخصیّت علمی اوست.در طول حیات خود کتاب های علمی مفید تالیف نمود، وی همچنین شاگردان زیادی تربیت نموده، شاگردانی همچون: بهمنیار بن مرزبان، ابوعبید جوزجانی، ابوعبدالله معصومی، ابوالحسن علی نسائی، ابن زیله و...افکار و اندیشه های استاد را گسترش داده اند.
کتاب قانون در علم پزشکی از مهمترین آثار ابن سینا و بزرگترین هدیۀ او به علم و تمدّن بشری به شمار می آید؛ این کتاب از نظر اشتمال بر بیماری های گوناگون و کیفیّت درمان آن ها یک دایرة المعارف بزرگ علم پزشکی محسوب می شود و بیش از هر کتاب دیگر مورد توجّه اهل علم به ویژه پزشکان قرار گرفته و شروح و تعلیقات متعدّد بر آن نوشته شده و ترجمه های گوناگون از آن صورت گرفته است. اهمیّت و ارزش قانون بدان پایه بوده که دانشمندان بسیاری بر آن شرح و تفسیر نوشته اند و مدّرسان آن کتاب به شروح و تفسیر آن مراجعه می کردند.
اگر چه قانون به لحاظ جامعیّت، نظم و انسجام موضوع، همۀ آثار طبّی ابنسینا را تحتالشعاع قرار داده است، امّا نباید از نظر دور داشت كه آثار طبّی متعدّد دیگر او نیز هر كدام در جایگاه خود گوهرهای ارزشمندی باارزش و استثنایی هستند كه هنوز جای كار و تحقیق فراوانی روی آن ها وجود دارد.
كتابخانۀ وزیری یزد به عنوان يكي از كتابخانه هاي بزرگ ايران، مجموعۀ ارزشمند نسخه های تصنیف ابن سینا،شروح و تعلیقات نوشته شده بر آن،را در خود جای داده است. کتب تصنیف ابن سینا دركتابخانۀ وزیری یزد دارای ارزش های فراوان علمی، تاریخی و... هستند. اين کتاب ها همواره به دلیل ويژگي و شرايط خاص نظير: قدمت، نفاست علمي، هنري و... از اهميّت و ارزش والايي در مجموعة کتابخانة وزیری یزد برخوردار است. هدف بررسي مختصر این نسخه ها از لحاظ محتوایی و اطّلاعات کتابشناسی و نسخه شناسی مانند عنوان، مؤلّف، شارح، تاریخ ،کتابت و... است.با بررسی صورت گرفته 24 نسخه شناسایی گردید، که در ذیل به معرفی آن ها خواهیم پرداخت:
ابنسینا، حسینبن عبدالله، ۳۷۰ - ۴۲۸ق.
ارجوزة فی الطب/ ابن سینا؛ کاتب محمّد علی بن محمّد
تاریخ کتابت 1382ق
عربی
این ارجوزه در علم طبّ است که به آموزش یک دورۀ کامل طب و فنون وابسته به آن در قالب شعر پرداخته است. ارجوزه سینائیه از یک مقدّمه و دو قسمت نظری و عملی تشکیل شده است. در مقدّمۀ کوتاه این اثر،به فایدۀ بیان مسائل علمی در قالب شعر پرداخته شده است. سعی نویسنده، سهولت در مضمون، وزن خفیف، حفظ آسان است. سپس در قسمت نظری، در سه فصل به امور طبیعیه و ستّۀ ضروریه، اسباب بیماری و علامتهای بیماری و در قسمت عملی در دو فصل، به داروها و رژیم غذایی و اعمال یداوی میپردازد.الارجوزه فی الطب، ۱۳۲۶ بیت را در برمیگیرد. ابن سینا در این اثر، خلاصۀ مطالب کتاب قانون خود را آورده است.
در بخش نخست و کلّی آن، این مطالب عرضه میشوند: ۱.فیزیولوژی و بیماریهای اعضاء متشابهه الاجزاء بدن (بیت های ۲۱۳ به بعد)، ۲.علّت های بیماری ها (بیت های ۲۳۸ به بعد)، ۳.نشانههای بیماری ها (بیت های ۳۰۶ به بعد).در بخش دوم آن، که ویژۀ پزشکی عملی است، به این مطالب پرداخته میشود: ۱.بهداشت و رژیم غذایی سالم و حرکات ورزشی (بیت های ۷۸۰ به بعد)، ۲.اعاده یا بازگرداندن تندرستی (بیت های ۹۸۹ به بعد)، ۳.جراحی (بیت های ۱۲۵۲ به بعد). این ارجوزه به سال 1829م در کلکته،در سال 1261ق در لکهنو،ترجمۀ لاتین آن به سال 1485م در ونیز ایتالیا،ترجمۀ لاتین به سال1156 م در شهر بال سوئیس، 1630 در شهر نیم فرانسه، 1956م بوسیلۀ هانری ژائیهبه چاپ رسیده است.
آغاز: بسم الله و الحمدلله و الصّلاة و السّلام علی رسول الله الحمد لله الملک الواحد رب السّموات العلی...
انجام: و قد فرغت من جمیع العمل و الان اقطع یقول...
59برگ؛13سطر؛ اندازه سطور 17×13؛ قطع5/20×15س.م، رقعی.
خطّ نسخ؛ جلد مقوّایی با روکش کاغذ طرح دار با عطف تیماج؛ کاغذ ایرانی.
1. پزشکی سنّتی – متون قدیمی تا قرن 14. 2. پزشکی سنتی – شعر. 3. پزشکی اسلامی.
4398: شمارۀ ثبت
حسین مسرّت