گنجینههای فرهنگ یزد(5)
- تذکرۀ شعرای یزد
غلامحسین شارقالملک (شارق یزدی)، ؟.
تنها جایی که نام این تذکره آمده، ذیل شرح حال شارقالملک، در کتاب هنروران یزد تألیف علیمحمّد کاوه است، وی تنها به ذکر این گفته بسنده کرده است: از آثارش یکی تألیف و نوشتن تذکرهای از شعرای یزد به خط شکسته است.
چنانکه برمیآید نسخه خطّی و منحصر به فرد آن میباید در اختیار خانوادۀ شارق باشد. امّا با همه پرس و جوها و پیگیریها تاکنون آگاهی در این باره به دست نیامد. خانوادۀ شارق تمام آثار خطّی او را به کتابخانۀ وزیری یزد اهدا کردهاند، امّا این تذکره در میان آنها نیست.
برای شرح حال شارق یزدی بنگرید: هنروران یزد: 93-92/ تذکرۀ شعرای یزد (فتوحی): 429-427 / یزد، یادگار تاریخ، ج 1: 359-351.
- تذکرۀ مشاهیر میبد
محمّد کارگر شورکی، یزد: اندیشمندان یزد، 1386، وزیری، 482 ص، مصوّر. این نسخه دربردارندۀ شرح حال، عکس و نمونۀ آثار مشاهیر و بزرگان شهرستان میبد است. که تعدادی از آنها جزء شاعران نامی آن دیار هستند. گردآورنده ذیل نام شاعران، اشعار خوب آنها را آورده و در بخش شعرای متقدّم، از منابع مکتوب و در بخش معاصرین از خود شاعران بهره برده است.
- تذکرۀ منظوم سخنوران یزد
حسین مسرّت، دستنویس ناتمام نزد مؤلّف در یزد.
تذکرهای است حاوی نام و نشان شرححال شعرای کهنه و نو یزد که به گونه منظوم، همراه با سه بیت برگزیده آن شاعر تنظیم گشته است. بخشی از این تذکره در کتاب یزد، یادگار تاریخ (ج 1: 1107-1104) آمده است و هنوز کار سرودن آن به پایان نرسیده است.
- تذکرۀ میخانه
میرزا حسین مدرّسی یزدی وامق زاده، در اواخر قرن سیزدهم.
نخستین بار عبدالحسین آیتی در تاریخ یزد به ذکر آن پرداخت و پس از آن دیگر نویسندگان آن را تکرار کردند. نگارنده تا آنجا که در توانش بود، فهرست نسخههای خطّی کتابخانهها را بررسی کرد و نیز از خانوادههای مدرّس و وامقِ باشندۀ یزد جویا شد، هیچ کدام نشانی از آن را نداشتند. آیتی چنین آورده است: چنانچه اشاره شد وامق دیگری در خاندان مدرّس بوده که نخست وامق زادهاش میگفتند. و اکنون به وامق مشهور شده و او نامش میرزا حسین بوده، تذکرهای نوشته به نام میخانه که نسخهاش کمیاب است.[1]
اردشیر خاضع در تذکرۀ سخنوران یزد (ص331)، مدرّس در ریحانۀالادب (4: 278) و گلچین معانی در تاریخ تذکرهها (1: 381-380) گفتۀ آیتی را نقل کردهاند. تنها گلچین معانی این عبارت را افزوده است: دربارۀ این تذکره از جناب دکتر وزیری یزدی تحقیق کردم، جواباً مرقوم داشتهاند که شامل تراجم شعرای یزد است و مؤلّف آن فدایی مدرّس یزدی است و نسخۀ آن به ضمیمۀ دیوان فدایی در کتابخانۀ وزیری یزد موجود است.[2]
نوشتۀ دکتر محمّدحسین وزیری دربارۀ تذکرۀ میخانه به کلّی نادرست است، زیرا بنا به نوشتۀ تاریخ یزد (آیتی) و آینۀ دانشوران و ریحانۀالادب و الذّریعه، میرزاحسین مدرّس یزدی (وامق زاده)، پسر یحیی مدرّس، متخلّص به فدایی یزدی بوده که آقای وزیری آن دو را به هم آمیخته و نام فدایی مدرّس یزدی بر آن گذاشته است. ثانیاً پیوست هیچ کدام از چهار نسخۀ دیوان فدایی یزدی (همان سیّد یحیی، پسر محمّدعلی وامق صاحب میکده)، چیزی به نام تذکرۀ میخانه نیست.
به احتمال قوی، میخانه همان میکده است که از راه ارث به میرزاحسین وامق زاده (نوۀ وامق، صاحب میکده) رسیده است. کما اینکه آقابزرگ تهرانی در الذّریعه نیز این مطلب را تأیید میکند. شاید او نیز نسخهای استنساخ کرده باشد و چنانچه روشن است، آیتی نامی از وامق، صاحب میکده و نیز نامی از تذکرۀ میکده نبرده است. به گفتۀ گلچین معانی: آیتی از این شیرین کاریها فراوان داشت. یا بیدقّتی خودش بوده یا نادرست به آگاهی او رساندهاند. همچنین است میکده که بعدها به ارث به احمد مدرّس (مرحوم) عضو وزارت معارف، نوۀ دختری میرزاحسین وامق رسیده است (آینۀ دانشوران یزد، چ 1: 46). اتّفاقاً ایرج افشار نیز در دیباچۀ یادگارهای یزد همین نظر را تأیید میکند:
آقای گلچین معانی، مطالبی را از آیتی در کتاب آتشکدۀ یزدان و تذکرۀ میخانه تألیف سیّد حسن [حسین- م] مدرّسی یزدی را نقل کردهاند و مطالبی هم از قول آقای دکتر وزیری آوردهاند. من بدون هیچ نوع تحقیق و قطعیّتی احتمال میدهم که مراد از این هر دو اثر، یک کتاب است.[3]
میرزا سیّد حسین وامق، فرزند فدایی یزدی و نوۀ صاحب میکده از پارسایان روزگار بوده که در اصفهان تحصیل کرده و سالها در یزد در مسند تدریس در حوزۀ علمیّۀ یزد که به همراه شیراز و اصفهان از حوزههای معتبر ایران بوده، قرار داشت. وی در ردیف عرفا و زهّاد شیعه قرار داشته و به امر قضاوت در یزد نیز میپرداخته است. وی به سال 1307ق در یزد درگذشته و در مقبرۀ جوی هُرهُر آرمیده است.
دربارۀ حسین وامق بنگرید:
آینۀ دانشوران، چاپ سوم: 107-106 / جنگ ریحانی: 100 / یادگارهای یزد، ج 2: 34 / تاریخ تذکرهها ج 1: 381-380 / تاریخ یزد: (آیتی): 432 / خاطرات نوّاب وکیل: 2، 155-154 / الذّریعه 9 : 1258 / مدینۀالادب ج 1: 303.
- تذکرۀ میکده
محمّد علی وامق یزدی، به کوشش: حسین مسرّت، یزد: اندیشمندان یزد، ویرایش دوم، 1381، وزیری، 784 ص.
شرح آن جداگانه خواهد آمد.
- تذکرۀ نصرآبادی
محمّد طاهر نصرآبادی، به کوشش: محسن ناجی نصرآبادی، تهران: اساطیر، 1379، 2ج / به کوشش احمد مدقّق یزدی، یزد: دانشگاه یزد، 1379.
از نامیترین تذکرههای عصری دورۀ صفوی و تألیف 1090-1080ق است که شرح حال و آثار نزدیک به 500 تن از سخنوران این دوره را دربردارد و با اینکه در ردیف تذکرههای عام است اما به لحاظ دربرداشتن شرح حال و آثار منحصر بیش از 30 تن از شعرای یزد، بافق و میبد که در مقایسه با برخی کتابها و تذکرههای یزد، شعرای بیشتری از یزد را دارد، میتوان نام این تذکره را در این مبحث آورد.
نیز بنگرید: تاریخ تذکرهها ج 1: 404-397.
- ثانیههای زلال؛ شعر امروز یزد
علیرضا احرامیان پور، یزد: اندیشمندان یزد، 1380، رقعی، 134 ص، مصوّر.
نخستین دفتر این مجموعه، حاوی اشعار 37 شاعری است که با زبان و ادبیّات امروز سرودهاند و چنانکه آمده حاوی آثاری است که خصایص شعر امروز را دارد و بیشتر متعلّق به جوانانی است نواندیش و نوپرداز، با ترکیبها، وزنها، قالبها و تصویرهایی نسبتاً بدیع و تازه. ترتیب کتاب الفبایی بوده و با چند سطر درباره هر شاعر همراه است. در این کتاب از شعرایی که در زمان چاپ کتاب در یزد به شیوههای قدیمی و ادبیّات کهن شعر سرودهاند، نامی نیست.
[1]. تاریخ یزد (آیتی): 432.
[2] - تاریخ تذکرهها، ج1: 381.
[3]. یادگارهای یزد، ج2: 34.
حسین مسرّت