حسین مسرّت[1]

دیار مردپرور میبد در درازنای تاریخ پرفراز و نشیب خود ، بزرگانی را به پهنۀ فرهنگ و دانش ایران عرضه کرده است که یکی از آنان، ابوالفضل رشیدالدّین میبدی، آفرینندۀ تفسیر جاودانی کشف الاسرار و عدّة الابرار است. وی در دوره ای قلم می زد که اندیشمندان آن را دورۀ رشد و شکوفایی و ارزشمندی زبان و ادبیّات فارسی می دانند ، دوره ای که نثر و نوشتار به پختگی و کمال رسید و بسیاری از نویسندگان خوب و توانای زبان فارسی در این هنگام، پای به عرصه نهادند . شعر و نثر، کم کم به میان مردم و صوفیان آمد و از این رهگذر ، کتاب های عرفانی که به زبان سادۀ فارسی نگارش می یافت ، باعث نفوذ ، گسترش و رواج ادبیّات در میان مردم شد.[2] ولی در پایان سدۀ ششم ، نثر ساده و روان دورۀ سامانی ، جای خود را به نثر دشوار و پیچیده و درهم شده با واژه های سنگین عربی داد.[3]

بر پایۀ دانستنی های بسیار کمی که از زندگی میبدی در دست است و نیز گفته های خود او در متن کشف الاسرار و برخی گمان ها که ناشی از پشت سرنهادن بیش از 900 سال است ، آثار بر جای مانده از او را می توان به دو دسته تقسیم کرد که برخی به درستی از آن اوست و برخی به یقین نمی توان گفت از آن او باشد. این آثار عبارتند از :

  1. اربعین 2- طبقات الصّوفیه 3- الفصول (کتاب الفصول ) 4 - کشف الاسرار و عدّة الابرار 5 - وجوه و نظایر 6 - دیگر آثار.

و چنانکه همگان می دانند نامی ترین آن همانا تفسیر کشف الاسرار و عدّة الابرار است. در اینجا تأکید نگارنده بر «الفصول» یا «کتاب الفصول» است که تنها نسخۀ شناخته شدۀ این کتاب اکنون در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران وجود دارد و نخستین بار در سال 1349 خ به کوشش استاد محمّد تقی دانش پژوه، نسخه شناس نامی ، بازخوانی و ویرایش و در مجموعۀ فرهنگ ایران زمین چاپ شد و در دسترس همگان قرار گرفت.[4]

این کتاب نوشتۀ استاد ابوالقاسم یوسف بن الحسین بن یوسف البیّع ( یا المبیع ) هروی بوده که به نظر دانش پژوه ، میبدی آن را به فارسی درآورده است . امّا نسخۀ خطّی موجود را حسین بن قاضی معلّم خبّاز از روی خطّ میبدی ، گویا در سال 719 ق بازنویسی کرده است .

الفصول ، در یک مقدّمه و شش فصل به نظم و نثر و به ترتیب زیر سامان یافته است : فصول السّلاطین ، فصول القضّاة .... کتاب از لحاظ موضوع در ردیف آثار « فصّالی » قرار دارد و فصّالی : یک نوع ادبیّات شفاهی و جزئی از آداب و رسوم مردم ایران در دورۀ خوشی و آسودگی و رفاه پیش از یورش مغول بوده است و فصّالان، کسانی بودند که کارشان مجلس آرایی و رونق دهی و اعتبار بخشی مجلس بزرگان بوده است.[5] نیز در این کتاب ، مناظره ( گفت و گو ) هم دیده می شود که به گفتۀ پورجوادی ، کهن ترین مناظرۀ منثور در زبان فارسی است.[6]

ابوالقاسم هروی و یا میبدی در این کتابچه که از پادشاهان ، وزیران ، قاضیان ، رئیسان و سادات ستایش می کند ، هیچ جا نامی از آنان و جایگاهشان نبرده و به واژۀ « فلان » بسنده کرده است و با این کار، دریچه های پژوهش را بر روی پستی و بلندی زندگانی خود بسته اند و به گفتۀ انزابی نژاد : «بیهوده است که از این کتاب ، حضور رشید الدین میبدی را در شهری، جایی، محضر امیری، وزیری، قاضی ای ... استنباط کرد.»[7]

این کار یا از روی آگاهی بوده و یا اینکه « الفصول » کتاب همگانی بوده که نویسنده برای آگاهی از دانش فصّالی نوشته ، مانند کتاب های آموزش انشاء که در آن روزگار و این روزگار رایج است .

عبدالحیّ حبیبی در فهرست آثار خواجه عبدالله انصاری که پیوست طبقات الصّوفیه نموده ، این اثر را هم به نادرست و بی پایه از نوشته های انصاری برشمرده است.[8] در حالی که حسین بن قاضی خبّاز ، کاتب آن در دیباچۀ الفصول به روشنی نوشته است که کتاب نوشتۀ ابوالقاسم یوسف هروی و استخراج ( گردآوری ، بازنویسی ، نگارش یا ترجمه ) امام رشیدالدّین میبدی است .

هرچند دانش پژوه معتقد است که میبدی آن را به فارسی درآورده است ( یعنی عربی بوده )، امّا از دیباچۀ الفصول و متن آن که به نثر و نظم فارسی است ، چنین مطلبی به دست نمی آید . محمّدمهدی رکنی یزدی ، به واسطۀ سبک نگارش و محتوای غیر عرفانی ، نسبت آن را به میبدی ضعیف می داند. [9]

قرار بود همزمان با برگزاری همایش جهانی بزرگداشت میبدی در اردیبهشت 1374 خ ، تصحیح تازۀ این کتاب به کوشش نگارنده (حسین مسرّت) چاپ شود ، ولی با بنا به دلایلی انجام نشد و اکنون باعث خرسندی است که پس از سی سال با دیباچه ای پر و پیمون و کاربردی، همراه با فهرست ها و نمایه هایی سودمند به کوشش و تلاش آقای دکتر محمّدرضا ملاخلیلی ، استاد دانشگاه و از میبد پژوهان آن دیار ، به خوبی ویرایش ، پیرایش و با پشتی بانی مالی دانشگاه میبد چاپ می شود.

کوشندۀ نامبرده هر آنچه را باید در بارۀ یک تصحیح پیراسته از متون کهن انجام داد، از دیباچۀ گویا دربارۀ الفصول و گزارشی از شهر میبد و زندگی و خاندان و آثار میبدی (به ویژه گزارش کاملی از فصول و بخش های آن ، هنر فصّالی و ارزش های ادبی و زبانی فصول) تا آوردن پیوست هایی در بردارندۀ زندگی نامۀ سخنوران، نمایه، فهرست جای نام ، فهرست اشعار فارسی، فهرست اشعار عربی و فهرست آیات را جای داده و بر ارجمندی کتاب الفصول افزوده و آن را برای خوانندگان و حتی دانشجویان و دانش پژوهان ادبیّات فارسی، ساده و قابل درک کرده است.

مانند همیشه آرزوی می شود که در لابه لای گنجینۀ کتاب های خطّی ایران و جهان ، نسخه های دیگری از الفصول یافت شود و دریچه های تازه بر پژوهش در بارۀ این کتاب را بگشاید.

*برگرفته از تارنمای دایره المعارف بزرگ اسلامی (30/3/1405)

[1] -مدرّس دانشگاه میبد.hmasarrat@yahoo.com.

[2] - صفا، ذبیح الله : تاریخ ادبیّات در ایران ، تهران : فردوس ، چاپ هشتم ، 1367 ، ج2 : 332 – 324 .

[3] - همان : 878 – 879 .

[4] - فرهنگ ایران زمین ، ج 16 و 17 ( 49 – 1348 ) . : 89-44 از روی نسخۀ خطّی شمارۀ 7813 ، بخش سوم ، در 46 برگ .

[5] - برگرفته از دیباچۀ محمّد امین ریاحی بر رسالة الطیور : نجم الدّین رازی ، تهران : توس ، 1362 : 88 .

[6] - پورجوادی ، نصرالله : زبان حال ، تهران : هرمس ، 1385 : 430 .

[7] - رضا انزابی نژاد: گزیدۀ تفسیر کشف الاسرار و عدّة الابرار، تهران: امیرکبیر، 1364: 17-18.// رضا انزابی نژاد: نواخوان بزم صاحبدلان، برگزیدۀ کشف الاسرار و عدّة الابرار، تهران: جامی، 1374: 11-12.

[8] -خواجه عبدالله انصاری: طبقات الصوفیه، به کوشش: عبدالحیّ حبیبی، تهران : فروغی، چاپ دوم، 1362.

[9] - محمّد مهدی رکنی یزدی: برگزیدۀ کشف الاسرار و عدّة الابرار، تهران: سمت، 1374: 8.