مسرت از کتاب «آتشکده یزدان یا تاریخ یزد» می‌گوید؛

یزد - حسین مسرت گفت: کتاب «آتشکده یزدان یا تاریخ یزد» درباره تاریخ و فرهنگ و بنگاه‌های اواخر قاجار و آغاز پهلوی نخست، آگاهی‌های دست اول دارد.

سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- حسین مسرت، پژوهشگر تاریخ و مصحح نسخه‌های خطی: نخستین بار در دهه ۱۳۴۰ ش بود که با نام عبدالحسین آیتی آشنا شدم و آن‌هم به دلیل دوستی‌ای بود که بین او و پدرم عبّاس مسرّت وجود داشت و نامه‌ها و اخوانیه‌هایی بین این دو شاعر در میان نامه‌های پدرم بود. در همان دهه کتاب او را به نام «آتشکده یزدان یا تاریخ یزد» در کتابخانه شخصی پدرم می‌دیدم و گاه برای دیدن یزد قدیم سراغ آن می‌رفتم. بعدها در دهه ۱۳۶۰ به‌واسطه پژوهش در تاریخ و فرهنگ و ادب یزد بسیار بدین کتاب کم‌یاب مراجعه می‌کردم و بارها به خودم می‌گفتم: کاش این کتاب دوباره چاپ می‌شد تا اینکه نخستین بار قرعه فال به نام خودم افتاد و تصحیح کتاب تاریخ یزد به سفارش زنده‌یاد کاظم سعیدی، مدیر نشر آرمان و مشاور انتشارات یزد در سال ۱۳۷۰ ش به این‌جانب سپرده و کار آغاز شد و به‌خوبی پیش رفت، ولی پس‌ازآن پیگیری نکردند و روشن شد که منصرف شدند.

سپس در سال ۱۳۷۲ ش زنده‌یاد مهدی نیکوروش، مدیر نشر نیکوروش پیشنهاد داد و او هم پس از چندی منصرف شد تا اینکه در آغاز سال ۱۴۰۱ ش آقای سید محمدمهدی مدرسی سریزدی، مدیر انجمن شاهنامه چکاد مهر یزد به دلیل علاقه‌ای که به تاریخ یزد داشت، پیشنهاد این کار را داد و پس از سال‌ها برای بار سوم و از نو به خوانش کتاب‌های چندگانه تاریخ یزد و دیگر کتاب‌های تاریخ عصری ایران پرداخت و نیز یک‌بار دیگر تذکره‌های شاعران و دیوان سخنوران یزد را بازخوانی کرد.

تاریخ و فرهنگ و بنگاه‌های اواخر قاجار و آغاز پهلوی نخست

نخست در نظر بود که در پایان کتاب، یادداشت‌هایی درباره رخدادهای تاریخی، سیاسی و فرهنگی آمده در متن و توضیح اعلام انسانی و جغرافیایی متن بیاید، ولی چون کار پیشرفت کرد و دیده شد که هم این کتاب، دوره‌ای گسترده از تاریخ ایران و یزد را در بردارد و هم صدها نام تاریخی، فرهنگی، ادبی، سیاسی و اجتماعی در آن است که خود در حوصله کتابی دیگر است و به‌گونه‌ای که باید کتاب پرحجمی دیگر نوشت و از هدف نخستین آن‌که نشر کتاب تاریخ یزد اثر آیتی است، دور می‌شود، بهتر آن دیده شد ضمن اصلاح اشتباهات متنی، تاریخی و ادبی، در متن هم با افزودن عباراتی درون قلاب به تکمیل آن یاری کرد و با دادن توضیحات و ارجاعات و منابع سودمند و راهگشا، ولی کوتاه در پانویس‌ها خواننده را راهنمایی کرد تا دیگر نیازی به یادداشت های پایان کتاب نباشد، زیرا خود او هم مبنای کارش در این کتاب بر اختصار بوده است. به‌عنوان نمونه آیتی، گزارش مسجد فرط را در یک صفحه نوشته است و ایرج افشار که در کتاب یادگارهای یزد کوشش کرده به کوتاهی بنویسید، به هفت صفحه رسیده است، آن‌هم با ۲۱ پانویس ارجاعی و توضیحی که منظور کردن آن در متن کتاب چند ده صفحه می‌شود.

یکی از اهالی پیشکسوت در پژوهش تاریخ یزد که از آغاز کار کوشنده آگاه شده بود، می‌گفت: یا باید این کتاب را از نو شخم بزنی یا اینکه آن را به کناری نهی و خودت از نو یک کتاب دیگر در زمینه تاریخ یزد بنویسی. ولی ازآنجاکه این کتاب به‌ویژه درباره تاریخ و فرهنگ و بنگاه‌های اواخر قاجار و آغاز پهلوی نخست، آگاهی‌های دست اول داشت، نسبت به پیرایش و ویرایش آن اقدام شد و اگر عمری بود در آینده دست به نگارش تاریخ یزد خواهیم زد. در زیر اهم کارهایی که درزمینه بازخوانی، پیرایش و ویرایش کتاب شده است، برشمرده می‌شود: پانویس‌های اندک آیتی با حرف (آ) مشخص‌شده تا از دیگر پانویس‌های کوشنده تمییز داده شود. کلمه اصل در پانویس‌ها، مراد اصل کتاب تاریخ یزد از آیتی چاپ ۱۳۱۷ ش است.