مسرت از کتاب «آتشکده یزدان یا تاریخ یزد» می‌گوید؛

کتاب‌های عصری تاریخ ایران از تاریخ آل مظفر تا خاطرات نواب وکیل

برای درستی متن، تمام متن تاریخ یزد از آیتی در آغاز با تمامی کتاب‌های تاریخ یزد مانند تاریخ یزد اثر جعفری؛ تاریخ جدید یزد، تاریخ آل مظفر، مواهب الهی، جامع مفیدی، جامع جعفری، خاطرات نواب وکیل و تاریخ یزد از احمد طاهری برابری شد و سپس با تمامی منابع آیتی و پس از آن با کتاب‌های عصری تاریخ ایران که نام‌های آن در کتابنامه آمده برابری شد.

برای دستیابی به متن درست و درستی اشعار منسوب، تقریباً تمامی اشعار این کتاب با تذکره‌ها و دیوان‌های سخنوران برابری شده است (به‌غیراز ابیاتی که آیتی از سخنوران یزدی گرفته و در جایی دیگر درج نشده است) و نیز ابیاتی که به‌رغم جستجوی فراوان، جایی دست‌یاب نشد. (خوانندگان از طریق پانویس‌ها درخواهند یافت که چه اشتباهاتی بدین کتاب راه‌یافته است.) در بخش تذکره شاعران، برخی جای‌ها ترتیب الفبایی به‌کاربرده نشده بود که انجام شد و برخی سخنورانی که نام و گزارش آن در پانویس آمده بود در رده الفبایی خودش نهاده شد.

در این بخش، اختلاف فراوان در ضبط اشعار با آنچه در دیوان سخنوران یا تذکره‌ها آمده دیده می‌شود و روشن نیست که آیتی به نسخه‌های دیگری از اشعار دسترسی داشته که اکنون نیست یا از حافظه نقل کرده است. ازاین‌رو همراه با اصلاح آن (نه ذکر اختلاف های فراوان) با یاری‌گرفتن از دیگر کتاب‌ها و تذکره‌ها و دیوان‌های سخنوران، متن موجود به‌ویژه درباره تاریخ زایش و درگذشت کامل شد و چون هدف تصحیح کامل بخش تذکره شاعران نبود ، بیش از این کار نشد؛ زیرا خود تبدیل به تذکره‌ای جامع می‌شد که از حوصله این کتاب بیرون بود. آیتی برخی جاها عدد پاورقی را سر جای خود نگذاشته که اصلاح شد.

مرجع درستی شرح‌حال‌ها بیشتر کتاب‌های پیش از نگارش تاریخ یزد از آیتی بوده است. بسیاری از کمانک ها (پرانتز) و قلاب‌ها [ ] در متن آیتی زائد بود و کاربردی نداشت و بهتر بود متن آن درون‌متن کنونی باشد. ازاین‌رو تمامی قلاب‌ها حذف شد و تنها برخی کمانک های بایسته برجا ماند. ازاین‌رو هر چه قلاب در متن کنونی دیده می‌شود از کوشنده بوده و برای تکمیل متن است.

گزارش تاریخی به زبان پهلوی از دوره ساسانی

گنجاندن تذکره شاعران یزد در بین بخش صفویه و افشاریه از لحاظ تاریخی همخوانی نداشت، زیرا محدوده زمانی تذکره از سده نهم قمری تا زمان نگارش کتاب (سال ۱۳۱۷ ش) بود. ازاین‌رو به‌ناچار این بخش به بخش پیوست‌ها در پایان کتاب برده شد. همچنین گزارش تاریخی به زبان پهلوی از دوره ساسانی را که در آغاز بخش تذکره شاعران جای‌داده بود، به دلیل سیر تاریخی باید در آغاز کتاب جای می‌گرفت. سالخوردان جدید را همراه با سالخوردان سده نهم قمری یکجا آورده بود، ازاین‌رو برای اینکه در جای تاریخی خودش باشد، در بخش پهلوی گذاشته شد.

هرچند آیتی، تاریخ‌ها را تا عصر پهلوی با پسوند هجری و یا بدون پسوند آورده بود و تاریخ‌های پس از ۱۳۰۰ ش را به پسوند خورشیدی آورده بود، ولی برای یکدستی کار همه‌جا به ترتیب زمانی پسوند قمری (ق) و شمسی (ش) افزوده شد. تمامی ماده تاریخ‌های کتاب، نخست با کتاب «تاریخواژه ها» اثر علی‌اکبر شیرسلیمیان، یادگارهای یزد اثر ایرج افشار برابری و سپس با یاری علی‌اکبر شیرسلیمیان، استاد عمادالدّین شیخ الحکمایی و محسن ناجی نصرآبادی برابری شد.

در پانویس، واژه «بنگرید» یعنی اشاره به نقل‌قول‌های مستقیم یا غیرمستقیم آیتی است و «دراین‌باره بنگرید» برای توضیحات تکمیلی است. به دلیل فراوانی نادرستی‌های چاپی و سهوی فراوان که تنها چندتایی در درست‌نامه پایان کتاب تاریخ یزد از آیتی آمده است و بسیاری هم نیامده بود، تمامی موارد در پانویس کتاب موجود درج شد؛ مانند حبیب السیر که در مقدمه از میرخوند است و در متن از خواندمیر.

حسین مسرت

شیوه کار و نثر عبدالحسین آیتی

نویسنده بسیاری از حروف «گ» را با «ک» آورده، مانند همکر (همگر)، دیک (دیگ)، بیکار (بیگار)، بیکم (بیگم)، سنکر (سنگر)، قلعکیان (قلعگیان)، مسکری (مسگری)، ریک (ریگ)، دیک بندان (دیگ بندان)، تشنکان (تشنگان) و برعکس برخی حروف با «ک» را با «گ» آورده مانند بانک ملی و... آیتی شاید به نسخه‌های دست‌نویسی از کتاب‌های چندگانه تاریخ یزد دسترسی داشته که اکنون نشانی از آن نیست؛ زیرا تفاوت‌های آشکاری با آنچه در دسترس ایرج افشار بوده و تصحیح کرده است دیده می‌شود. گمان دیگر این است که شاید وی از حافظه نقل کرده است؛ زیرا ایرج افشار برای تصحیح این کتاب‌ها تقریباً تمامی نسخه‌های موجود را دیده است.

هرچند که آیتی در دوره نمکدان و دیگر آثارش مانند کتاب فرهنگ آیتی کوشش کرده بود واژه‌های فارسی سره را در آثارش بیاورد، ولی در این کتاب برخلاف دیگر آثارش، پر از واژه‌ها و اصطلاحات عبارات سنگین عربی مانند قاعاً صفصفاً، متدرجاً و غیره بوده که در بخش واژه‌های دشوار و ترکیبات عربی آمده است. بااین‌همه در این کتاب هم برخی واژه‌های زیبای فارسی مانند داروخانه (بیت الادویه)، بیمارستان (دارالشفاء)، تخش (صنعت) [در لغت‌نامه دهخدا و فرهنگ فارسی از معین و انوری نبود]، دختر زادگان (اسباط)، پروانه (اجازه)، ایاره گیر (مهندس)، ایاره گیران (مهندسان)، کاریز (قنات)، بازرسی (تفتیش)، سخنرانی (نطق)، انباز (شریک)، پایدار (کفیل)، گهش (اطلاع)، بنگاه (مؤسسه)، چکامه، چامه (قصیده، شعر)، آذربایگان (آذربایجان)، تازی (عرب)، تازیان (اعراب)، زایچه (تولد)، رشکین (حسود)، توسنگ (اقتصاد)، تخشان (صنعتگر)، بسیجیده (تولیدشده) و غیره آمده است. برخی جای‌ها هم از واژه‌های بیگانه مانند استیل (به‌جای روش و سبک)، سیستم (به‌جای شیوه و...)، گراور (به‌جای تصویر یا عکس) بهره برده است.

در کتاب، موارد حذف افعال مرکب مانند حذف «است» از تمامی فعل‌ها، حذف فعل با قرینه و بدون قرینه زیاد دیده می‌شود و برای پرهیز از درازدامنی از درج افعال خودداری کردیم، مگر در مواردی اندک مانند پایان بند (پاراگراف). نیز حذف «ه» غیرملفوظ، مانند خانها (خانه‌ها) دورها (دوره‌ها)، افسانها (افسانه‌ها) و کاربرد «ذ» و «ز» به‌جای یکدیگر مانند گذارش (گزارش)، گزرانید (گذرانید)، گزارده (گذارده) و غیره. نیز آیتی برخی واژه‌های فارسی مانند گزارش، نگارش و نمایش را با «ات» عربی جمع بسته است.

آیتی در این کتاب مه‌ها واژه عربی را با «ة» تأنیث آورده است. مانند منتشره، مهمه، مشهوره، طبیعیه، متنوعه، سایره، متوالیه، مسلمه، تاریخیه، صحیه، غاصبه، مذکوره، صحیحیه و...

*برگرفته از خبرگزاری ایبنا (1405/4/2)