زندگی و زمانه رضا مدرس یزدی؛ مرد گلبهار (2)*
چاپخانه گلبهار
نخستین نشانه از وجود چاپخانه در یزد چاپ کتابی با عنوان «البدایة یا الهدایة» تألیف محمدنقی بن محمد باقر شریف یزدی است که به سال ۱۲۷۷ ق. (یعنی ۲۸ سال پس از ورود صنعت چاپ سنگی به ایران در کارخانه استاد ملا محمد فرزند آخوند ملاحسن در شهریزد چاپ شد. سالها کتابها و نشریات چاپ یزد به شیوه سنگی در چاپخانه کوثر، سفینه و شیرکوه چاپ میشد اما نخستین چاپخانه به شیوه امروزی را احمد مدیر، سردبیر هفتهنامه شیرکوه یزد در سال ۱۳۰۴ ش. در بازار غلامعلی خراسانی بنیان نهاد نخست اوراق و کتابها را به شیوه ژلاتین چاپ میکرد آنگاه با آوردن ابزارهای چاپ سنگی از اصفهان، نشریات یزد را به شیوه چاپ سنگی چاپ میکرد.
«فتحنامه» سروده فرخی یزدی هم بیست و سوم خرداد ۱۲۸۹ ش. در این چاپخانه چاپ شد بعدها این چاپخانه ابزار حروفی سربی را از تهران خرید و بدینگونه هفتهنامۀ شیرکوه را چاپ کرد.
همزمان با چاپخانه شیرکوه، چاپخانه کوثر (بنیان: ۱۲۹۲ ش. ۹۳ هم فعالیت میکرد که هفتهنامه شیرکوه از سال ۱۳۰۱ تا ۱۳۰۴ ش. در آنجا چاپ میشد.
کار عمده چاپخانه گلبهار در آغاز، غیر از چاپ هفتهنامه شیرکوه (۱۳۰۱ - ۱۳۲۱ ش. و روزنامه یزد (۱۳۱۲ ش.)، چاپ هفتهنامه گلبهار از سال ۱۳۱۲ تا زمان توقیف در سال ۱۳۱۷ ش. بود. از آن چاپ اعلانهای دولتی انجام میشد.
به گفته آذریزدی: «بعد از چاپخانه قدیمی و سنگی کوثر که دوران کهولت خود را میگذراند مؤسسه گلبهار، یک چاپخانه حروفی نوآیین هم به وجود آورده بود که میتوانست نیازمندیهای روبه رونق یزد را رفع و رجوع کند و دیگر مردم مجبور نباشند کارهای چاپی محل را به تهران و اصفهان سفارش بدهند.» نخستین جایی که نام گلبهار به عنوان ناشر آمده در کتاب تاریخ معارف اصفهان به سال ۱۳۳۶ ق. است که نام، ناشر مدرسۀ گلبهار آمده است.
مدرس یزدی با توجه به روحیه آزادیخواهی و روشنگریاش معمولاً نشریات و اعلامیههای آزادیخواهان و روشنفکران را در چاپخانه خود منتشر میکرد. گروه مقابل که به گروه مرتجع، معروف بود به ناچار چاپخانهای را در یزد تأسیس و نشریات خود را چاپ میکردند. سختترین دوران کار چاپخانه را میتوان بین سالهای ۱۳۲۸ تا ۱۳۳۲ ش دانست که دعواهای سیاسی زیادی حکمفرما بود و مدرّس با توجه به همین روحیه از چاپ نشریه و اعلامیههای گروه مرتجعین خودداری میکرد.
اما نقطه اوج این نشریات چاپ سالنامه تأثیرگذار فرهنگ یزد به مدیریت حسین محبوبی اردکانی و همکاری علی محمد کاوه در چهار شماره ۱۳۲۷- ۱۳۲۸، ۱۳۳۲ ۱۳۳۳، ۱۳۴۱-۱۳۴۲ ش.)، ماهنامه فرهنگ یزد و سالنامه ایساتیس به مدیریت غلامرضا کریمی در سه شماره: ۱۳۴۱-۱۳۴۳ ش.) بود. در حدود سالهای ۱۳۲۱ - ۱۳۲۲ ش. با کنار رفتن آقایان مولوی و سعیدی از گروه شرکای گلبهار، عملاً گلبهار با مدیریت آقای مدرس یزدی اداره میشد و او هم نخستینبار دو ماشین ملخی (هایدلبرگ چاپ را وارد ایران کرد و به یزد آورد که حتی میتوانست از جنوب ایران بهویژه بندرعباس سفارشهای چاپی بگیرد.
ب - ۴. انتشارات گلبهار
به درستی نمیتوان بین شرح وظایف کتابفروشی گلبهار و انتشارات آن تمییز قائل شد. صاحبان گلبهار پس از بنیانگذاری کتابفروشی و چاپخانه در اندیشه راهاندازی نشر گلبهار نیز افتادند تا همچون گلبهار اصفهان بتوانند گامی بس مهم در نشر فرهنگ و دانش در شهر یزد بردارند.
چنان که شمسالدینی مینویسد: این کتابفروشی … در سالیان دراز فعالیت خود محل طبع اغلب کتابها و جراید یزد بود. ناصر انتظاری متصدی کنونی گلبهار از بایگانی غنی و پروپیمانی خبر میدهد که نمونهای از تمام کتابها و جراید چاپ شده تا پیش از انقلاب را در خود نگاه داشته بود و چندی بعد در ۱۳۵۷ ش. در حریقی ناخواسته از دست رفت.
فهرستی گزیده از این کتابها که در تاریخ سال شمار یزد آمده است، نشان مید دهد که بیشتر فرهیختگان یزدی تألیفات خود را به بنگاه گلبهار میسپردهاند؛ کسانی از قبیل عبدالحسین آیتی حاج شیخ غلامرضا فقیه خراسانی میرزا احمد هروی، غلامعلی رئیس یزدی، شیخ محمد منتظری و سیدابوالفضل سعیدی ریحان».
وی در ادامه میافزاید: توجه به تاریخ، فرهنگ و ادب یزد یکی از بزرگترین ویژگیهای مؤسسه گلبهار در مقام نهادی فرهنگی - اجتماعی.بود. نقشی که گلبهار در سالیان پیش از انقلاب برعهده داشته است، چنان دورانساز است که میتوان آن را با معظمترین نهادهای دولتی وقت مقایسه کرده … که همگی جلوههایی از فرهنگ و ادب و اقلیم یزد در آن روزگار بودهاند عملاً آن کتابفروشی را در جایگاهی فراتر از یک کتابفروشی معمولی نشان داده است.
گلبهار در نخستین دوران خود نهتنها مروّج فرهنگ بود، بلکه در زمره معدود فرهنگسازان یزد قرارداشت». چنان که آمد نخستین کتاب چاپ شده این بنگاه کتاب «زبدة العقاید» اثر محمد ابراهیم، معروف به حاجی آخوند لاری به سال ۱۳۱۴ ش است. پس از آن بنا به فهرست گردآوری شده منوچهر آراسته نزدیک به شصت کتاب تا سال ۱۳۷۰ ش چاپ شده است که تقریباً تمام آنها در کتابخانه وزیری یزد وجود دارد. از آنجا که درج تمام آنها از حوصله این کتاب خارج است، مشخصات کتابشناختی مهمترین کتابها به ترتیب تاریخ چاپ ذکر میشود:
کارنامه نشر بنگاه گلبهار
۱۳۱۴ - زبدة العقاید، محمد ابراهیم (معروف به حاجی آخوند
لاری)، ۳۸ ص؛
۱۳۱۵- سالنامه دبیرستان کیخسروی پریبرز نسیمی
وزیری ۸۲ ص؛
۱۳۱۷ - آتشکده یزدان یا تاریخ یزد، عبدالحسین آیتی یزدی
وزیری، ۴۳۳ ص مصور؛
- تاریخ یزد، احمد طاهری، رقعی، ۲۲۳ ص، مصور؛
- تاریخ جدید یزد، احمد بن حسین بن علی کاتب، وزیری،
۲۹۸ ص؛
- سالنامه دبیرستان ایرانشهر یزد احمد طاهری، رقعی،
۸۲ ص؛
- سالنامه آموزشگاههای مارکار، رقعی، ۱۱۴ ص؛
۱۳۲۰ – بلوهر، ترجمه علیرضا ریحان، یزدی، جیبی ۹۶ ص؛
۱۳۲۵ - زبدة الاشعار حسین مضطرزاده یزدی، جیبی، ۲۸ ص؛
۱۳۲۶ – منتخبات، محمد منتظری یزدی، رقعی، ۲۵۰ ص؛
۱۳۲۷ – وقفنامه مرحومین امیرچقماق و زوجه او ستی
فاطمه جیبی ۴۳۰ ص؛
- خزائن منتظری محمد منتظری یزدی، رقعی، ۱۶۰ ص؛
۲۸ - ۱۳۲۷ - سالنامه فرهنگ یزد، حسین محبوبی اردکانی
وزیری ۲۰۸ ص؛
- دیوان قوام الشعرای یزدی، به کوشش علی اکبر قوامی
وزیری، ۹۹۵ ص؛
۱۳۲۸- اشعه حیات، عبدالحسین، آیتی، جیبی، ۱۷۳ ص
انتشارات گلبهار
یکی از اقدامات نیک آقارضا، پس از راهاندازی چاپخانه و کتابفروشی گلبهار، بنیانگذاری انتشارات گلبهار بود که از حدود سال ۱۳۲۰ ش. به بعد به کار نشر کتاب در چاپخانه خود پرداخت. نخستین کتاب این بنگاه «بهشت و دوزخ» اثر هادی حائری بوده که به سال ۱۳۲۰ ش. چاپ شده است.
بیگمان در بین سالهای ۱۳۱۶ تا ۱۳۲۱ ش. کتابهای دیگری نیز در این چاپخانه چاپ شده است که فعلاً نشانی از آنها در دست نیست. مهمترین کتابهایی که در طول مدت فعالیت گلبهار کرمان چاپ شده به قرار زیر است:
۱۳۲۰- بهشت و دوزخ، هادی حائری (کورش)؛ ۱۳۲۱ - آثار الملل، غلامعلی شعاع صدر اصفهانی؛
۱۳۲۲ - آثار مشعشع منتخب دیوان شعاع، غلامعلی شعاع
صدر اصفهانی؛ ۱۳۲۴- آثار پیغمبر دزدان، محمد حسین سیرجانی، به کوشش
محمد ابراهیم باستانی پاریزی؛
۱۳۳۱ - خارستان، قاسم ادیب کرمانی؛
۱۳۳۱ - دیوان همایون، کرمانی محمد تجربه کار کرمانی؛ ۱۳۳۳ - آسمان عشق گلزار) عارفان ماشاء الله (محسن) زند وکیلی
درگذشت
سرانجام این مرد پُرتلاش بیادعا و فرهنگدوست بیست و دوم آبان ۱۳۶۶ ش. درگذشت و در قطعهٔ خانوادگی آرامستان خلد برین یزد آرام گرفت.
منبع: مجموعه «مشاهیر نشر کتاب ایران» جلد ۱۷
نوشته: حسین مسرّت
انتشارات خانه کتاب و ادبیات ایران
حسین مسرّت