ارزش و جایگاه تاریخ یزد از آیتی (1)
حسین مسرّت
پس از فترتی نزدیک به سیصد سال مابین نگارش تاریخ یزد در عصر صفوی با نام «جامع مفیدی» از سوی محمّدمفید مستوفی بافقی در سال 1090 ق تا سال 1317 ش که عبدالحسین آیتی، «تاریخ یزد» را نوشت، کتابی به نام تاریخ عمومی یزد در دست نیست. زیرا در این فاصله بهغیراز کتاب عصری مانند «جامع جعفری» نگارش محمّدجعفر بن محمّد حسین نائینی «طرب نائینی» که در سال 1245ق نوشتهشده و بیشتر گزارش زندگی و کارهای خاندان محمّدتقی خان بافقی (زادۀ ۱۰۹۵ - درگذشتهٔ ۲۳ اسفند ۱۱۷۷ ش) سرسلسلۀ خوانین یزد و حاکم یزد در اواخر دوره افشار، تمام طول دوره زند و اوایل قاجار و دیگر فرزندان و خوانین یزد است[1] و ازاینرو در نزد تاریخنگاران و عامّۀ مردم اهل فرهنگ و ادب به «تاریخ خوانین» نامور شده و البته اشاراتی تاریخی و اجتماعی یزد را مابین سالهای 1162 ق تا 1245 ق برابر با حکومتهای نادری، زند و قاجار در خود دارد و تااندازهای نزدیک به یک کتاب تاریخ عمومی است و پسازآن کتاب خاطرات وکیل التولیه[2] (یا کشف حقایق) که در سال 1317 ش نوشته و گویای روزگار و دیدهها و شنیدههای سید محمّد نوّاب رضوی (1235 -1317 ش) نامور به نوّاب وکیل یا وکیل التولیه، نمایندۀ مردم یزد در دورۀ سوم مجلس شورای ملّی است و آنهم دارای بخشهایی از تاریخ سیاسی - اجتماعی یزد مابین سالهای 1245 تا 1317 ش، یعنی اواخر قاجار، دورۀ مشروطه تا دورۀ رضا پهلوی است[3]؛ شهر یزد هیچ کتاب تاریخ عمومی ندارد.
ازاینرو عبدالحسین آیتی را بر آن داشت تا پس از فراغتی که از زندگی پرفرازونشیب اجتماعی و سیاسی خود داشت و با دانستن رسالت خود، آغازگر راهی نو در تدوین تاریخ یزد باشد؛ ازاینرو دستبهکار نگارش تاریخ عمومی یزد (از بدو پیدایش یزد و کهنترین روزگاران تا روزگار خود) به نام «تاریخ یزد یا آتشکدۀ یزدان» شد. نخست این موضوع را با دوستان خود در انجمن ادبی یزد در میان نهاد و پس از جلب همراهی آنان، موضوع را با فرهنگیان یزد در میان گذاشت و سپس به نامهنگاری با اهلقلم و ادب و فرهنگ و تاریخ در سراسر ایالت یزد و برخی یزدیان باشندۀ تهران پرداخت.
یکی از کتاب دوستان آن روزگار یزد، عبّاس مسرّت (1289- 1359 ش) بود که صاحب کتابفروشی در زیر بازار دو منار بود و پس از آگاهی از این کار آیتی، قصیدهای بلندبالا را در حدود سال 1316 ش سرود و به تهران فرستاد که در اینجا چند بیت آن درج میشود:
سروش خوشخبر آمد ز دوستی زینسان
که «آیتی» است به اندیشۀ بسی شایان
نموده همّت خود سعی، زان که طبع کند
یکی وقایع الّایام یزد را به بیان
زهی سعادت و همّت به این معارف خواه
هزار مرتبه تحسین به این وجودِ مهان
.... به راه است چشم «مسرّت» که تا کند رؤیت
کتاب دورۀ «تاریخ یزد» را به عیان[4]
در آن سالها یعنی حدود 1315 تا 1317 ش که آیتی باشندۀ تهران بود، برای نگارش تاریخ خود بهغیراز بهرهوری از کتابخانۀ شخصی خود، از کتابخانههای مجلس شورای ملّی، ملّی ملک، مدرسۀ سپهسالار و دیگر کتابخانههای آن روزگار مانند مدرسۀ دارالفنون بهره برد و در همان روزگار در شهر یزد بهغیراز کتابخانههای دبیرستان کیخسروی (بنیان 1268 ش) و دبیرستان ایرانشهر یزد (بنیان 1316 ش)، دیگر کتابخانهای در شهر یزد نبود و هر آنچه بود، کتابخانههای شخصی مانند کتابخانۀ جامع غلامعلی رئیس (فرهمند)، کتابخانۀ سید علیمحمد وزیری (عضو انجمن ادبی یزد) و دیگر اعضای انجمن ادبی و نیز کتابخانههای مدارس علمیه بهویژه مدرسۀ خان بزرگ (آیتی در نوجوانی آنجا تحصیلکرده بود) و مدرسۀ شاهزاده محمّدولی میرزا بود. ازاینرو آیتی ناچار بود به منابع همین کتابخانهها بسنده کند؛ زیرا بسیاری از کتابهای مهمّ خطی تاریخی تا آن زمان چاپنشده و در دسترس نبود و هرآن چه بود، کتابهای انگشتشماری بود که در تهران، تبریز و هند به گونۀ چاپ سنگی و برخی سربی چاپشده بود. بههرروی با نگاهی به متن کتاب تاریخ یزد اثر آیتی که جای جای آن نام منابع خود را میبرد و در پایان همین گفتار آمده، گویای جستجوهای پیگیرانۀ او برای رسیدن به حقیقت تاریخ یزد است و از حسن اتفاق، همین کتاب باعث ناموری او در تاریخ ایران شد. شیخ محمّد محقق «پریشان یزدی» در مادّه تاریخ این کتاب سروده است:
خامۀ آیتی به یُمن یمین کرد تاریخ یزد را تدوین
بهر تاریخ آن پریشان گفت: «آیت آیتی کتاب مبین»
= 1357 ق
کتاب تاریخ یزد یا آتشکدۀ یزدان دارای یک دیباچه، سه بخش و یک پایانه با عنوانهای زیراست:
الف – سرآغاز: در سبب تألیف و بیان تعریف و موضوع و فایدۀ تاریخ.
ب - بخش نخست: از آغاز بنای یزد (دورۀ باستان) تا پیدایش اسلام.
پ - بخش دوم: هزارۀ نخست اسلامی (از صدر اسلام تا نیمه سدۀ هشتم هجری).
ت - بخش سوم: از پیدایش صفویه تا روزگار پهلوی (1317 ش).
ث- پایانه: پارهای از توضیحات و مطالب متفرقه.
و هر بخش دارای چهار بند است.
ویژگیهای تاریخ یزد:
- نخستین کتاب تاریخ یزد به روش و شیوۀ تقریباً امروزی است. ازاینرو باید او را آغازکنندۀ شیوهای نو در تاریخنویسی یزد دانست.
- آخرین کتاب در سلسله کتابهای تاریخی یزد بوده که سالهاست جزو منابع پایهای و سودمند بسیاری از پژوهشگران تاریخ یزد است.
- نویسنده، پیشینۀ تاریخی ایالت یزد را از روزگاران کهن به استناد کتابها و اسناد معتبر و موجود تاریخی بیان کرده و با نام بردن از پیشینۀ تاریخی برخی روستاها، شهرها و بخشهای یزد به گونۀ کامل به توصیف آثار باستانی، بناها و مراکز مهمّ فرهنگی و علمی این دیار پرداخته و در کنار آن یادی از دانشمندان، هنرمندان بهویژه سخنوران یزد از سدۀ نهم تا زمان نگارش کتاب کرده است.
- تاریخ آیتی از منابع عمدۀ کتابهایی چون: الذّریعه الی تصانیف الشیعه (آغا بزرگ طهرانی)، مکارمالآثار (محمّدعلی معلّم حبیبآبادی)، ادبیّات فارسی (چارلز استوری)، تذکرۀ سخنوران یزد (اردشیر خاضع)، ریحانة الادب (سید محمّدعلی مدرّس تبریزی)، تذکرۀ شعرای یزد (عبّاس فتوحی یزدی) و یادگارهای یزد (ایرج افشار) بوده است.
بخشی را به تذکرهای از سخنوران یزد از آغاز تا زمان خود ویژه کرده که بخش معاصران آن ارزش دوچندانی دارد، چون برای ساماندهی گزارش زندگی و نمونۀ اشعار یا از دیوانهای دستنویس آنان بهره برده یا از خود سخنوران گرفتهشده است. همو از چند تذکرۀ خطی سخنوران یزد مانند تذکرة السلسله (سید ابوالقاسم مدرّس خویدکی «صابر» در 1314 ق) و تذکرۀ شبستان (سید محمّدعلی بن عبدالوهّاب مدرّسی یزدی «شهلا» در 1282 ق) بهره گرفته که اوّلی هنوز چاپنشده و دومی در سال 1379 ش به کوشش اکبر قلمسیاه چاپ شد.
[1] - این کتاب در سال 1353 به کوشش ایرج افشار، از سوی انجمن آثار ملّی چاپ شد.
[2] - این کتاب در سال 1388 به کوشش علیاکبر تشکری بافقی، زیر نظر ایرج افشار از سوی نشر سخن در دو جلد چاپ شد.
[3] - برای بهرهوری بیشتر بنگرید به گفتار: «منابع تاریخ محلّی یزد»: حسین مسرّت، فرهنگ یزد، دورۀ جدید، ش 3 (پاییز 1398):115-116. (در بخش پیوست همین کتاب آمده است.)
[4] -بنگرید: کارگشای مردم (یادمان چهلمین سال درگذشت عبّاس آقا مسرّت): حسین مسرّت، یزد: اندیشمندان یزد، 1399، ص 46 -49.
حسین مسرّت