کتابخانه های یزد؛ از یورش مغول تا پایان تیموریان
کتابخانه های یزد؛ از یورش مغول تا پایان تیموریان
حسین مسرت
عاقل داند که گنج آسایش را
درگنج کتابخانه می باید جست
(فروزانفر)
پیش درآمد
کتاب و کتابخانه که از خجسته ترین آثار تمدن بشری است، در ایران پیشینه ای کهن دارد، در ایران پیش از اسلام بنا بر اشاره ابن ندیم در الفهرست به وجود الواح گلی در اصطخر که علوم مختلف بر آنها نقر شده، پی برده می شود ؛ و پس از سلام نام کتابخانه های چون ابوالفابن سلمه در همدان و عضدالدوله دیلمی در شیراز و ابن عمید وزیر در ری در کتب تاریخ ثبت است. اما نخستین سندی که از وجود کتابخانه در یزد نشان می داد، در شرح مسجد جامع عتیق در کتاب تاریخ یزد است
بنا بر کتب تاریخ یزد و تاریخچه کتابخانه های ایران تألیف رکن الدین همایون فرخ، مابین سده ششم تا یورش ویرانگر مغول، کتابخانه های چند همچون کتابخانه های مدارس: کیا شجاع (520هـ ق.)، فخریه ( 520هـ)، دومناره (523هـ ق .)، وردانروز (585هـ ق )، کیکاوس سام ( 590 هـ ق)، عطاخان، اتابک وجود داشته است.
کتابخانه های یزد از یورش مغول تا پایان تیموریان
تاخت و تاز سپاه خونریز مغول به ایران، ویرانی بسیاری از مراکز فرهنگی ایران را در پی داشت؛ و درست در این زمان جنگ و خونریزی و ویرانی در ورای ماهورهای مرکزی ایران، در شهر یزد بزرگترین و بهترین مدارس در حال ساخت بود...
« درباره مدرسه های قدیمه ایران، این نکته قابل توجه است که برای مدارس، کتابخانه جزء لاینفک آن بوده است، همچنانکه مُدرس برای آن اجتناب ناپذیر می نموده، کتابخانه نیز از وسایل و لوازم ضروری ایجاد و بنیاد هر مدرسه ای بوده است، کسانی که همت به تأسیس و بنیاد مدرسه ای می گماشتند، لازم بود که چهار اصل را برای ایجاد یک مدرسه در نظر بگیرند :
1- ساختمان مدرسه، 2 – تعیین مدرسان نامور و ورزیده، 3- تهیه کتاب، 4- تاسیس کتابخانه »
شرح کتابخانه ها
1- کتابخانه مدرسه مظفّریه میبد
«این مدرسه از بناهای امیرمظفّر مبارزی پدر امیر مبارزالدین محمد (بنیادنگذار سلسه آل مظفر) بوده است که آن را در حدود سال 700ه.ق ساخت، و در یزد شهرت فراوانی به دست آورد، و نزدیک یک قرن مرکز فعالیت و مطالعه علما و طلاب بود ... کتاب های کتابخانه این مدرسه همه از کتب فقهی بوده است .»
در تاریخ مدارس به نقل از عباس اقبال آشتیانی بنای مدرسه به امیر مبارزالدین محمد نسبت داده شده است (ص 209 به نقل از تاریخ ایران : عباس اقبال، ص 576).
2- کتابخانه مدرسه نصرتیه
« شاه نصرت الدین یحیی مظفری این مدرسه را در یزد به سال 777( در تاریخ یزد، آیتی، 789هـ ق.) در جامع مفیدی،ج 1، ص 132، در 774هـ ق .، تاریخ مدارس، در 787هـ ق) در جنب خانقاه و مدرسه جدش امیر مظفر ساخت و آن را به نام خودش «نصرتیه » نام نهاد و بازار و دکاکین و دارالطبخ را نیز متوقف برآن کرد»
3- کتابخانه مدرسه صفوتیه ( مدرسه محمود شاه یا محمود شاهیه )
سلطان محمود شاه بن ابومنصور سلطان قطب الدین .... در جوار مدرسه رکنیه، مدرسه عالی به سال 637هـ ق . طرح افکند، لیکن عمرش به اتمام آن کفاف نداد، همسرش این بنا را به اتمام رسانید و جون با نظارت صفوت الدین یاقوت ترکان اتمام پذیرفت، به مدرسه صفوتیه معروف شد. این مدرسه و کتابخانه آن از مدارس عالی و به نام شهر یزد بوده است » ( در اواخر قرن 11 ویران شد.)
4- کتابخانه مدرسه رکنیه یزد
در کتاب جامع مفیدی درباره این مدرسه آمده است :« بانی آن عمارت فلک ارتفاع که مشهور و معروف گشته به ام البقاع ... سید رکن الدین محمدحسینی (متوفی 732 هـ ق) در سنه 725 هـ .ق اتفاق افتاد.»
درکتاب جامع مفید بعه نقل از تاریخ جدید یزد، درباره کتابخانه اش آمده است : « سیدرکن الدین محمد در جنب مدرسه مزبوره کتابخانه و سه هزار جلد کتاب وقف طلبه علوم نمود و چندان از قراء و مزارع و باغات و دکاکین و خان و طواحین وقف نموده که محاسب هم از تعداد آن به عجز و قصور اعتراف دارد.
و در خود کتاب تاریخ جدید یزد می خوانیم:
« در جنب مدرسه ... و برساحت درگاه از سه طرف موقوفات مسطور کرده و کتابخانه عالی سه هزار کتاب در هر فن پرداخته .»
در این باره باز چنین آمده است :
« در مسجد رکنیه یزد نیز کتابخانه ای برای استفاده عمومی وجود داشته است.»
مولف تاریخ یزد، مدرسه رکنیه را ام البقاع مدارس یزد می نامد و می نویسد که : این بنا مرکب از مدرسه و رصد وکتابخانه سه هزار جلدی و مسجد بیت الادویه و... منصف رصد آن مولانا خلیل بن ابی بکر آمل بوده .»
در کتاب تاریخ مدارس به نقل از جامع الخیرات، اشاره ای به مدرسه ای به نام عصمتیه است که همین سیدرکن الدین در اصفهان ساخته و دارالکتب نیز داشته است
5- کتابخانه مدرسه حسینیان ( حسینیه ) یزد
« این مدرسه از مدارس معتبر و قدیمی یزد بوده که به سال 726هـ ق . توسط امیر شرف الدین حسینی پدر امیر معین الدین اشرف ساخته شده و مجمع طلاب علوم دینی ( شیعی ) بوده و بدیهی است، کتابهای کتابخانه آن نیز کتب فقه و اصول شرایع شیعی بوده است » ( میانه سده نهم هجری قمری ویران گشت)
6- کتابخانه مدرسه امیرآخور ( مدرسه میرآخوریه )
این مدرسه از مدارس زمان امیر مبارز الدین محمد مظفری است که میرآخور ( محمودبن قاسم) به سال 729هـ ق.، ( تاریخ جدید یزد و تاریخ یزد، آیتی، به سال 759هـق.) آن را به انضمام مسجدی رفیع بساخت ( مقابل مدرسه عبدالقادریه)، و کتابخانه آن را وقف طلاب علوم دینی کرد »
7- کتابخانه مدرسه حافظیه اهرستان
« قاضی ندوشنی مولانا امام الدین علی معمار آن را به دستور سلطان امیرزاده اسکندر به سال 712هـ ق. ساخته بود و چون آرامگاه حافظ رازی در آنجاست، به نام مدرسه حافظیه نامبردار گردیده است .» (213هـ ق در تاریخ یزد ، ص 148، جامع مفیدی، ج3، ص155 و تاریخ یزد، ص 121، سال بنای آن 712 هـق. آمده است . اما در تاریخ مدارس، ص224 و همچنین در تاریخ یزد سال 817هـق . ذکر شده است ).
چنین آمده که خواجه غیاث الدین محمد حافظ رازی در سال 817 هـ ق آن را در اهرستان ساخت.
8- کتابخانه مدرسه غیاثیه یزد ( چهارمنار )
«بانی آن مرتضی اعظم امیر غیاث الدین ( مقتول 746هـ ق.) وزیر امیر شاه شیخ ابواسحق اینجو بوده است . که آن را به سال 740 هـ ق. بنا کرده بود . کتابخانه این مدرسه نیز از کتابخانه های قابل ذکر است .»در کتب تاریخ یزد، سخن از سه مدرسه غیاثیه است .
9- کتابخانه مدرسه شمسیه ( چهارمنار) یزد
« مرتضی اعظم شمس الدین بن رکن الدین به سال 727هـ ق.( یادگارهای یزد، ج2، سال 732) برآن موقوفات بسیار وقف کرده بود . این مدرسه و کتابهای آن برای شیعیان یزد و فارس بوده است. ( تاریخ جدید یزد، ص 129) »
10- کتابخانه مدرسه غیاثیه سرریک
« بانی آن امیر غیاث الدین علی ( از بزرگان یزد ) بوده است که در زمان اتابک یوسف شاه علاءالدین حکومت یزد را داشته است. ( مدتی نیز در بند غازان خان بوده )، و تاریخ بنای آن را 624 هـ ق. ثبت کرده اند» ( در یادگارهای یزد، ج2، 767هـ ق. و در تاریخ یزد از آیتی و آثار دیگر 626 و در تاریخ مدارس، سال 724 آمده است ) ظاهراّ تاریخ جدید و تاریخ آیتی و تاریخهای سه مدرسه غیاثیه نام، در هم شده است.
11- کتابخانه مدرسه عبدالقادریه
« عبدالقادر بن محمدبن سدید ( اسکندری) ازآل تمیم ( وی در علم حساب شهرت داشت )، به سال 636 هـ ق. ( تاریخ یزد، 734) این مدرسه را در خارج از حصار یزد بساخت که به نام او معروف گشت.»
در تاریخ جدید یزد آمده است: این مدرسه در دوطبقه به سال 734هـ ق. به پایان رسید(ص143).
12- کتابخانه مدرسه رشیدیه (خانقاه رشیدیه) یزد
« بانی این مدرسه و خانقاه خواجه رشیدالدین فضل الله ابن الخیر همدانی (وزیر سلطان محمد خدابنده مقتول در 718هـ ق.) که آن را به سال 715هـ ق. ساخته و اختصاص به متصوفه و عرفا داشته است. ( تاریخ جدید یزد، صص 35-134) » ( بازار کاغذیان در جنب مدرسه، از موقوفات همین مدرسه بود)
این مجموعه متشکل از خانقاه ومتصل به میدان وقت والساعه یزد بوده و در اواخر قرن یازدهم ویران گردیده بود. ( جامع مقیدی، ج3، ص149)
13- کتابخانه شرف الدین علی یزد
در تاریخ یزد آیتی، ص136 ذیل شرح زندگی شرف الدین علی یزدی وصی سیدرکن الدین ( با شرف الدین علی یزدی نویسنده ظفرنامه اشتباه نشود) آمده است :
« خواجه رشیدالدین فضل الله در نخستین سفری که به یزدآمده، شرف الدین علی به دین او رفت ... موافقت کلی بین ایشان حاصل شد . زیرا شرف الدین علی نیز در علم و حکمت بی نظر بود و در انظار محترم و کتابخانه مهمی داشت و هر کتابی که خواجه رشید الدین را لازم می شد، وی برایش تهیه کرده، به او می داد .» در تاریخ جدید یزد آمده است : « هرکتاب که طلب کرد به وی داد » (ص134)».
14 – کتابخانه مدرسه کمالیه یزد ( شاه کمال )
« بانی این مدرسه عالی خواجه کمال الدین ابولامعالی بن خواجه برهان الدین، وزیر امیر مبارز الدین مظفری بوده است . در این مدرسه جز کتابخانه، داروخانه ( بیت الادویه) و دارالشفا وگرمابه نیز برای طلاب علوم ساخته ... بنای مدرسه و کتابخانه آن نیز با کاشی نقاشی و مزین شده، و برای اداره امور آن، موقوفات بسیار وقف کرده بودند، بنای این مدرسه به سال 720هـ ق. پایان یافته بوده است ( تاریخ جدید یزد،صص 7-136)» ( در اواسط قرن نهم ویران گشت )
15 – کتابخانه مدرسه ضیائیه شهرستان
« تاریخ یزد در باره این مدرسه و کتابخانه آن می نویسد:
« مدرسه ای مروّح وعالی است و درگاهی رفیع با دومنار به تکلف دارد و تمام مدرسه به کاشی تزئین دارد . وقبه زاویه و کتب خانه نیکو دارد. (ص 116) .
بانی آن مولانا ضیاء الدین حسین بن رضی بن مولانا شرف الدین علی است . این مدرسه و کتابخانه آن به سال 705 هـ ق. ساخته شده بود. ( تاریخ جدید یزد، ص 135)».
در تاریخ یزد جعفری و فصل نامه هنر شماره 4 وکتاب نجوم المسرد، تاریخ بنا 631هـ ق. آمده است >» در کتاب تاریخ مدارس ایران درج است : در زمان مولانا مجدالدین حسن( متوفی 787هـ ق.) فرزند ضیاء الدین مأمن و مسکن اهل علم و فضل و محل تشکیلات حلقه های درس مولانا بود (ص 221).
16- کتابخانه مدرسه صاعدیه، مشهور به بسحاقیه ( در بقعه مریمیه)
« بانی این مدرسه وزیر دانشمند و سخنور نامور رکن الدین صاعد، وزیر امیر مبارزالدین و شاه شجاع بوده است که آن را به سال 762 هـ ق . بنا نهاد، و چون معروف است که آرامگاه بسحاق اطعمه در مدرسه مذکور است ! به بسحاقیه شهرت یافته است » ( در اواخر قرن 11ویران گردید )
17- کتابخانه مدرسه غیاثیه ( معروف به گنبد کبیر ) یزد
« بانی آن امیر غیاث الدین محمود بن قطب الدین سلیمان شاه ( وزیر ) و از نزدیکان شاه شجاع مظفری بوده است که مدرسه را به سال 781هـ ق. بنا کرده و موقوفاتی بسیار برای اداره امور آن اختصاص داده بوده است .»
18- کتابخانه مدرسه خواجه ابوالمعالی ( مدرسه بوالمیری و بعدها مدرسه طاهری )
« این مدرسه علاوه بر کتابخانه، برای آسایش طلاب مقیم مدرسه، گرمابه ای نیز داشته است و بانی آن خواجه ابوالمعالی بوده که آن را بهسال 787هـ ق. بنا کرده بوده است .»
این مدرسه نزدیک مدرسه نظامیه بود، و به غیر از مدرسه خواجه کمال الدین ابوالمعالی است، زیرا بنای مدرسه کمالیه سال 720هـ ق. بوده است
19- کتابخانه مدرسه ضیائیه سرپُلک
« خواجه ضیاءالدین محمد وزیر آن را ساخت و در جوار مدرسه، بازارچه ای نیز احداث کرد که وقف مدرسه بود . تاریخ اتمام بنای این مدرسه را 788 هـ ق. نوشته اند ( تاریخ یزد، ص 127) »
در تاریخ جدید یزد آمده است که خواجه ضیاء الدین در سال 788هـ ق . پیش از پایان بنا در می گذرد و مدرسه پس از چندی در اثر سیل ویران می شود .
20- کتابخانه مدرسه خواجه شهاب الدین قاسم طراز ( شهابیه)
« خواجه شهاب الدین قاسم مشهور به طراز این مدرسه را به سال 787 هـ ق. ساخته و بنای آن از نظر کاشیکاریهای تراش ممتاز و بی نظر بوده است .» ( در تاریخ جدید یزد، ص 138و تاریخ یزدآیتی، تاریخ بنا سال سال 737 هـ ق. آمده است
21- کتابخانه مدرسه خانزاده خاتون یزد ( مسجد گلدسته )
« خانزاده دختر سلطان مبارزالدین محمد بوده است او یکی از بانوان فرهنگ دوست و روشنفکر دودمان مظفری است. بنای این مدرسه به سال 786هـ ق. بوده است. »
در این مدرسه که نزدیک مزار شیخداد بوده، « مجلس وعظ ودرس و علم و شماع و شعر برپا می شده است.»( تاریخ جدید یزد، ص 163)
22- کتابخانه مدرسه اصیلیه دهوک یزد
« اصیل الدین محمد بن مظفر عقیل، بانی این مدرسه بوده، و به طوری که در جامع مفیدی و تاریخ یزد آمده است ؛ یکی از مدارس رفیع یزد بود و جز کتابخانه، کاروانسرا و مسجدی نیز به آن منضم ساخته بودند و علاوه بر کاروانسرا، موقوفات دیگری نیز برآن وقف شده بود تا هزینه های عمومی و روزمره مدرسه را کفایت کند . این مدرسه سالیان دراز مجمع طلاب علوم بود. بنای مدرسه و کتابخانه آن سال 787هـق. است »
در تاریخ یزد آیتی، تاریخ بنا سال 740 هـ ق. و در یادگارهای یزد، ج 2 و تاریخ مدارس،ص 220، تاریخ بنا 737هـق است این مدرسه را بعدها سیل ویران کرد.
23- کتابخانه مدرسه خاتونیه یزد
« خاتون بانو نوه امیر مبارزالدین محمد و خواهر شاه منصور و شاه یحی مظفری بود ... مدرسه او یکی از مدارس نام آور و شهیر قرن هشتم و نهم هجری قمری است .... تاریخ بنای مدرسه سال 780هـ ق است. » در تاریخ یزد جعفری و کاتب آیتی آمده است : مادر شاه یحیی به سال 787 آن را ساخت .
24- کتابخانه مدرسه قطبیه سرپلک ( دارالصفا- قطبیه قاسمیه )
« خواجه قطب الدین محمد در جوار مزار پدرش خواجه علی، مدرسه ای عالی ساخت و آن را به نام خودش « قطبیه » نام نهاد . کتابخانه مدرسه قطبیه از کتابخانه های قابل استفاده طالبان علوم بوده است . بنای این مدرسه به سال 832هـ ق. بوده است .»
25- کتابخانه مدرسه بادرویه
« فرزندان صدرالدین ابیوردی، خواجه شمس الدین محمد و خواجه زین العابدین این مدرسه را به سال 845 هجری قمری . ساخته بودند و کتابخانه آن مرجع طلاب علوم دینی بوده است .
در تاریخ یزد آیتی، تاریخ بنا سال 743 هجری قمری. است . این مدرسه در سیل 860 هجری قمری ویران شد.
26- کتابخانه مدرسه یوسف چهره یزد
" ابو یوسف بن حاجی حلبی مشهور به چهره از طرف امیر جلاالدین چخماق به امر حکومت یزد منصوب شد و در تاریخ 843 هجری قمری در محله دهوک سفلی مدرسه ای عالی ساخت که به نامش یوسف چهره خوانده شد .
این مدرسه نیز کتابخانه ای برای استفاده طالبان علم داشت ( جامع مفیدی، ج 3، ص 659)»این مدرسه که جنب مدرسه اصیلیه دهوک بود، در سیل سال 860هـ ق. ویران شد.
مدارس دیگری نیز در این دوره در یزد وجود داشته اند که بی گمان دارای کتابخانه هایی بوده اند، اما نامی از آنها نیست، همچون :
1- مدرسه مسعودیه، بانی عمادالدین مسعود ( متوفی سال 868هـ ق.)
2- مدرسه مولانا مجدالدین حسن ( گویا فرزند ضیاء الدین بانی مدرسه ضیائیه بوده است )
3- مدرسه معزالدین کیکاوس( معزیه)
4- مدرسه معینی بانی آن معین الدین علی که به سال 861هـ ق. انجام یافت
5- مدرسه نظامیه ( به سال 787هـ ق. )
6- مدرسه سهل بن علی
7- مدرسه دارالشفا.
8- مدرسه دروازه قطریان
9- مدرسه شمس الدین دامغانی
10- مدرسه سلطانیه ( بانی آن سلطان قطب الدین )
11- مدرسه محمودیه ( از آن محمدشاه در اواخر قرن هشتم هجری قمری )
نکته گفتنی
« کتابخانه های متعلق به مدارس و یا افراد و یا اشخاص در قرون گذشته، چه بسا که بیش از چند صد جلد کتاب نداشته اند، لیکن توجه به اهمیت و ارزش این گونه کتابخانه ها از نقطه نظر کیفیت است، نه کمیت . باید توجه داشت که فراهم آوردن سیصد یا چهارصد جلد کتاب خطی در آن زمان کاری بسیار مهم و ارزنده بوده است، زیرا بهایی که برای خرید چهار صد جلد کتاب دستنویس پرداخت می شده، حداقل معادل بهایی است که امروز برای خرید پنج هزار جلد کتاب مطبوع داده می شود.»
باید به یاد داشت که مثلاً در قرن پنجم و ششم مگر چه تعداد تألیف و تصنیف در رشته های مختلف در ایران انجام گرفته بوده است که انتظار داشته باشیم مثلاً کتابخانه بلعمی یا سمعانی یا غیاث الدین کیخسرو سلجوقی ده هزار جلد کتاب می داشت تا در مقیاس امروزی آن را در شمار کتابخانه های مهم به شمار آوریم .
اوضاع یزد در آن دوران
« پس از مرگ شاه شجاع مظفری، فارس واصفهان و یزد .... میان برادران و فرزندان شاه شجاع دست به دست می گشت ... بر اثر نزاعهای خانوادگی و لشگر کشیهای موضعی و پی در پی، کشتزارها به بیابانها خشک و سوزان مبدل می شد و کمبود خواربار و در نتیجه آثار فقر وادبار، مردم شهرنشین را دچار تنگدستی و فلاکت ساخته بود ... امیر تیمور در تزوکش مدعی است که مردم فارس و کرمان ویزد و خوزستان از ستمگریهای شاهزادگان مظفری به او ملتجی شده و خواسته اند که آنان را از بلا نجات بخشند. تیمور پس از تصرف اصفهان، فارس، یزدو کرمان، کلیه شاهزادگان مظفری را یکجا کشت.»
در دوره تیموری نام یک مدرسه دیگر در کتب تاریخ یزد دیده می شود که عبارت است از مدرسه شرفیه که بانی آن مولانا شرف الدین یزدی( متوفی 858هـ ق.) نویسنده ظفرنامه است، و در همانجا مدفون گشت. مدرسه نیز در اواخر قرن یازدهم هجری قمری ویران شده بود. ( تاریخ مدارس، ص 226) .
حسین مسرّت